Hiển thị các bài đăng có nhãn văn học. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn văn học. Hiển thị tất cả bài đăng

Thứ Năm, 20 tháng 9, 2012

Những dịch phẩm của tự do


Nguyễn Thị Từ Huy 

Nguyên Ngọc là một nhà văn nhưng đồng thời ông cũng thực hiện công việc dịch thuật. Ông đã dịch một số tác phẩm văn học nước ngoài và một số sách về phê bình văn học. Nếu như tác phẩm cho ta hiểu tư tưởng của nhà văn, thì dịch phẩm cũng có thể cho ta thấy phần nào con người của dịch giả, nhất là khi các tác phẩm dịch là kết quả của một sự lựa chọn đầy ý thức. 

Ở đây tôi tập trung vào ba cuốn sách nghiên cứu và suy tư về văn học mà Nguyên Ngọc đã dịch: Độ không của lối viết của Roland Barthes, Văn học là gì? của Jean-Paul Sartre, Tiểu luận của Milan Kundera. Hẳn nhiên, có lý do cá nhân: nghiên cứu văn học là lĩnh vực mà tôi được đào tạo, do vậy, nói về nó âu cũng là hợp lý và hợp với thẩm quyền chuyên môn của tôi. Thêm vào đó, đấy là những cuốn sách thực sự đã khiến tôi có những thay đổi căn bản trong nhận thức về văn học, về vai trò, công việc của nhà văn. Dù rằng không phải tôi hoàn toàn đồng tình với những luận điểm hay quan điểm mà các tác giả đã trình bày trong sách của họ. Tuy nhiên, độc lập và tự do trong nhận thức lại là điều mà các tác giả đó khuyến khích. 

Mục đích của tôi ở đây không phải là giới thiệu, phân tích ba cuốn sách này, cũng không phải nói về các tác động của chúng đối với tôi. Tôi muốn đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: vì sao Nguyên Ngọc chọn dịch những cuốn sách đó? Vì sao ông tình nguyện làm cái công việc vốn dĩ lẽ ra phải được giới đại học và giới nghiên cứu đảm nhiệm? 

Câu trả lời, dĩ nhiên không đầy đủ và trọn vẹn, dẫn tôi tới ba điểm (cũng có thể có nhiều hơn ba điểm này) mà theo tôi là quan trọng: dấn thân, tự do, nhận thức. Phải chăng đó là những điểm cốt lõi trong tinh thần của những cuốn sách mà Nguyên Ngọc muốn truyền bá. 


Dấn thân

Tinh thần dấn thân hẳn là điều mà Nguyên Ngọc muốn phổ biến cho cộng đồng. Không những thế, ta biết tác giả của Đất nước đứng lên còn hiện thực hóa việc dấn thân như một thái độ sống. 

Khái niệm “dấn thân” đã khiến Sartre trở nên nổi tiếng, nhưng đồng thời cũng gây “bất đồng” cho một số nhà văn khi họ nghĩ rằng dấn thân kiểu Sartre quá thiên về chính trị. Robbe-Grillet là một ví dụ tương đối nổi bật. Tuy nhiên có lẽ Robbe-Grillet và Sartre chẳng đến mức đối lập nhau, bởi cả hai dạng thức dấn thân, dấn thân chính trị xã hội kiểu Sartre và dấn thân hình thức văn chương kiểu Robbe-Grillet, đều cùng là biểu hiện của nhu cầu tự do, cái nhu cầu cao quý nhất của con người. Sartre đã nói rõ: “Viết là một cách thức nhất định của tự do”[1]. Và ông tiếp tục tường giải thêm: “Người ta sẽ hỏi: dấn thân vào cái gì? Đơn giản thôi, dấn thân bảo vệ tự do”.[2]

Dấn thân đối với Roland Barthes chính là ở lối viết. Có lẽ không phải ngẫu nhiên mà trong nhiều cuốn sách của Barthes, Nguyên Ngọc chọn dịch cuốn Độ không của lối viết, để định nghĩa khái niệm lối viết, đã đặt nó trong đối sánh với hai khái niệm khác là ngôn ngữ và văn phong. Theo ông, đó là hai yếu tố mà nhà văn không lựa chọn được. Ngôn ngữ là thứ tài sản chung của mọi người chứ không phải của riêng nhà văn. Anh ta sinh ra ngôn ngữ đã có rồi, anh ta sử dụng nó như tất cả mọi người. Văn phong là những gì hình thành trong “huyền thoại riêng biệt và bí ẩn của tác giả”, anh ta không lựa chọn nó mà có lẽ đúng hơn là bị nó lựa chọn để trở thành bản tính của anh ta, nó là tính khí của nhà văn được thể hiện trong hành ngôn. Chỉ có với lối viết là nhà văn có thể lựa chọn. Lối viết là “nơi diễn ra sự dấn thân xã hội của nhà văn”[3]. Cùng với sự lựa chọn một lối viết, nhà văn tự cá thể hóa mình về phương diện xã hội. Lối viết là một hình thức để nhà văn đảm nhận trách nhiệm xã hội, “đó là suy nghĩ của nhà văn về tính sử dụng xã hội của hình thức và sự lựa chọn của anh trong việc này”[4]. Chính ở lối viết mà nhà văn dấn thân và biểu lộ sự chủ động và trách nhiệm của mình. “Ngôn ngữ và văn phong là những lực lượng mù quáng; lối viết là một hành động liên kết lịch sử. Ngôn ngữ và văn phong là những sự vật; lối viết là một chức trách; nó là mối quan hệ giữa sáng tạo và xã hội, nó là hành ngôn văn học được biến đổi vì mục đích xã hội”[5]. Nhà văn không được tự do lựa chọn ngôn ngữ mà anh sử dụng, tiêu thụ, nhưng để tạo ra một lối viết anh ta có quyền tự do sản xuất một hành ngôn. 


Viết và đọc là hành động của tự do 

Sartre quan niệm: “… tự do của tôi [tác giả], trong khi biểu lộ ra, làm bộc lộ tự do của người kia [độc giả]”[6]. Ông nhấn mạnh điều này nhiều lần trong tác phẩm Văn học là gì? “các cuốn sách là những lời kêu gọi tự do nơi độc giả”[7]. Nếu xuất phát từ quan điểm này của Sartre, ta cũng có thể đặt vấn đề theo hướng ngược lại: khi nhà văn, trong tác phẩm của mình, bộc lộ sự nô lệ, thì hệ quả là tình trạng nô lệ của họ sẽ kéo theo sự nô lệ của độc giả. Nguyên Ngọc hẳn quá hiểu thực trạng đáng buồn của cái gọi là văn học nước nhà, đặc biệt là từ sau ngày thống nhất đất nước, loại văn học (không loại trừ phê bình văn học) được phép công khai phổ biến và được chính thống đề cao đã góp phần khiến cho tinh thần nô lệ lây lan và truyền nhiễm khắp nơi. Những nỗ lực bứt phá của ông cùng với tờ báo Văn nghệ thời kỳ đổi mới đã có những đóng góp quan trọng cho việc tạo điều kiện để hình thành một thế hệ tác giả tự do hơn. Rồi khi vòng kim cô thắt chặt trở lại, ông tiếp tục công việc thức tỉnh bằng cách giới thiệu các nghiên cứu và các tiểu luận bàn về văn chương như là biểu tượng của tự do, như là tiếng gọi của tự do. 

Bất chấp những quan niệm khác nhau của họ, cả ba tác giả được Nguyên Ngọc dịch đều gặp nhau tại điểm này: viết và đọc là hành động của tự do. Sartre dứt khoát: “Dù anh là người viết tiểu luận, viết đả kích, châm biếm hay tiểu thuyết, dù anh chỉ nói về những niềm say mê cá nhân hay anh công kích cả chế độ xã hội, nhà văn, là con người tự do nói với những con người tự do, chỉ có một đề tài: tự do”[8]. Không thua kém, Kundera xác quyết rằng “Lịch sử tiểu thuyết (hội họa, âm nhạc) được sinh ra từ tự do của con người”[9]. Cả Sartre và Kundera đều chỉ ra rằng văn xuôi nói chung và tiểu thuyết nói riêng không thể tồn tại trong một thế giới toàn trị. Vào thời điểm 1948, Sartre xác định: “Tự do cầm bút bao hàm tự do công dân. Người ta không viết cho những người nô lệ. Nghệ thuật văn xuôi liên đới với một chế độ duy nhất ở đó văn xuôi còn giữ được một ý nghĩa: dân chủ.”[10] Đến cuối thế kỷ XX, Kundera cũng khẳng định lại điều đó: “Tiểu thuyết không thể tương hợp với thế giới toàn trị”[11]. 

Đối với Barthes cũng hoàn toàn tương tự. Ông quan niệm rằng lối viết chính là tự do của nhà văn, là yếu tố mà nhà văn có thể lựa chọn. Nhưng điều quan trọng mà Barthes đã nêu rõ: đấy chỉ là tự do trong khoảnh khắc. Nếu nhà văn kéo dài lối viết, có nghĩa là anh ta lại bị cầm tù trong đó. Vì thế, nhà văn cần phải ý thức được điều đó để vượt qua nguy cơ bị cầm tù, để liên tục đi từ khoảnh khắc tự do này đến khoảnh khắc tự do khác. Như vậy, viết chẳng khác nào là một hành trình tìm kiếm và xác lập tự do. 


Nhận thức 

Nhận thức, suy cho cùng là một sự dấn thân, là khởi điểm đồng thời cũng là kết quả của tự do. Các chiều kích và các sự thật của thực tại chỉ có thể được nhận thức bởi những tinh thần mạnh mẽ, dám dấn thân và tự trao cho mình tự do để vượt khỏi mọi sự ngăn cản cấm đoán nội tại hoặc cấm đoán từ bên ngoài. Khi người ta chấp nhận chỉ nhận thức những gì được phép, hẳn nhiên, người ta chỉ nhìn thấy những gì được phép nhìn, chỉ nghĩ những gì được phép nghĩ, chỉ nói những gì được phép nói và chỉ viết những gì được phép viết. Lúc đó không còn có nhận thức đúng nghĩa, lúc đó sự thật và chiều sâu của thực tại sẽ ở một nơi khác, lúc đó chỉ còn sự nô lệ cho những gì “được phép” [12] mà thôi. 

Vậy nên, với Sartre, viết là “bóc lộ thế giới”, phơi bày thế giới trong toàn bộ chiều sâu của nó, trong toàn bộ sự bất công của nó (nếu nó là như vậy) đúng như là nhà văn nhận thức được. Sartre gắn sự bóc lộ này với nhu cầu tự do của con người. “Và bởi vì người đọc cũng như tác giả chỉ thừa nhận niềm tự do ấy để mà đòi hỏi nó phải biểu lộ ra, cho nên có thể coi tác phẩm là một sự trình bày tưởng tượng về thế giới như một đòi hỏi tự do của con người”[13]. 

Nhận thức, với Kundera, trở thành một nghĩa vụ thiêng liêng của tiểu thuyết. Nhưng nhận thức, không chỉ là “bóc lộ” như ở Sartre, mà là khám phá: “khám phá ra cái mà chỉ có tiểu thuyết mới khám phá được, đó là lẽ sống duy nhất của một cuốn tiểu thuyết. Cuốn tiểu thuyết nào không khám phá ra thêm được một mẫu sự sống trước nay chưa từng biết là một cuốn tiểu thuyết vô đạo đức. Hiểu biết là đạo đức duy nhất của tiểu thuyết”[14]. Vì thế mà lịch sử của tiểu thuyết, theo quan điểm của Kundera, là “sự nối tiếp các khám phá”. Và điều quan trọng, tiểu thuyết không chỉ khám phá ra hiện thực đang tồn tại, mà còn khám phá các khả năng của hiện thực, những hiện thực có thể chỉ hiển lộ sau khi tác giả chết, như trường hợp của Kafka, một nhà văn mà Kundera đặc biệt ngưỡng mộ và dành rất nhiều trang để phân tích. Và nếu như những khám phá đi trước thời đại của tác phẩm Kafka hoàn toàn được kiểm chứng bởi châu Âu nói chung ở thời phát xít và bởi đất nước của Kundera nói riêng, cùng với một số nước Đông Âu khác dĩ nhiên, vào thời kỳ toàn trị dưới sự điều hành của một chính quyền mà trong cuốnL’ignorance ông gọi là “chính quyền chiếm đóng”. Với tất cả mọi khác biệt về văn hóa và địa lý, người Việt Nam vẫn hoàn toàn có thể nhờ những phân tích của Kundera, nhờ tiểu thuyết của Kafka, mà nhận thức thực tại của chính mình. 

Đóng góp đặc biệt của văn học nói chung và tiểu thuyết nói riêng không chỉ là nhận thức thực tại khách quan, mà còn ở sự tự nhận thức. Tác giả, qua sự tự nhận thức bản thân, thúc đẩy sự tự nhận thức của độc giả. Có phi khoa học không nếu ta đặt câu hỏi này: một cuốn tiểu thuyết như Thượng đế thì cười của Nguyễn Khải liệu có thể được hình thành trước khi những tiểu luận của Kundera được dịch ra tiếng Việt? Không chỉ vì cái nhan đề cuốn sách của Nguyễn Khải rõ ràng được trích từ câu ngạn ngữ Do Thái mà Kundera dẫn trong Diễn văn Jérusalem: tiểu thuyết và châu Âu: “Con người suy nghĩ, còn Thượng Đế thì cười” (166). Mà hẳn còn nhờ ảnh hưởng của cái tinh thần tự vấn, tự nhận thức, hoài nghi, tra vấn… được Kundera đặc biệt nhấn mạnh trong tập Tiểu luận. Có những lý do để tin rằng công việc dịch thuật của Nguyên Ngọc đã không vô ích. Tuy nhiên, trong một trường hợp cụ thể như trường hợp Nguyễn Khải, sự tự nhận thức được mở ra đến giới hạn nào thì còn là vấn đề phải xem xét. 

* * * 

Đọc những cuốn sách lý luận hay tiểu luận về văn học mà Nguyên Ngọc chọn dịch ta hiểu vì sao Nguyên Ngọc từ chối thuộc về số những người viết nhân danh cái thiện nhưng lại đứng về phe cái ác (dù đó là người viết báo, viết văn hay viết phê bình lý luận), nhân danh con người nhưng lại phục vụ cho những gì chà đạp con người và các giá trị người, nhân danh tự do nhưng lại thiết lập và duy trì trạng thái nô lệ. Ta hiểu vì sao Nguyên Ngọc không chỉ bảo vệ con người bằng ngòi bút mà cả bằng hành động, bằng sự dấn thân xã hội. Ta hiểu vì sao trong khi giới lao động trí óc ở xứ sở này tìm đủ mọi lý do để tự bao biện cho sự vô cảm và sự chối bỏ trách nhiệm, thì ông, Nguyên Ngọc, bất chấp tuổi tác, bất chấp nguy hiểm, sẵn sàng có mặt bất cứ đâu để bộc lộ trách nhiệm của một nhà văn, trách nhiệm của một công dân, trách nhiệm của một con người. 

Sài Gòn, 22/6/2012 

[1] Jean-Paul Sartre, Văn học là gì?, bản dịch tiếng Việt của Nguyên Ngọc, Nxb Hội Nhà văn, 1999, tr. 88. 

[2] Văn học là gì?, tr. 88. 

[3] Roland Barthes, Độ không của lối viết, Nguyên Ngọc dịch và giới thiệu, Nxb Hội Nhà văn, 1997, tr.14. 

[4] Độ không của lối viết, tr. 50. 

[5] Độ không của lối viết, tr. 49. 

[6] Văn học là gì?, tr. 75. 

[7] Văn học là gì?, tr. 145. 

[8] Văn học là gì?, tr. 86. 

[9] Milan Kundera, Tiểu luận, Nxb Văn hóa Thông tin & TT Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây, 2001, tr. 191. 

[10] Văn học là gì?, tr. 88. 

[11] Tiểu luận, tr. 21. 

[12] Nhưng tại sao lại “được phép”? Hay nói cách khác: “ai là người cho phép?”. Trong khi mà Sartre đã nói hết sức rõ ràng: “Không có tự do đem cho; phải tự chinh phục lấy” (Văn học là gì?, tr. 90). 

[13] Văn học là gì?, tr. 85. 

[14] Tiểu luận, tr. 12. 
-----

Nguồn: Nguyên Ngọc vẫn trên đường xa. Nxb Tri thức/Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ Đông Tây. Hà Nội, 2012. Đăng lại từ trang  http://vanhoanghean.vn .



Thứ Tư, 1 tháng 12, 2010

Vẫn là "Tôi yêu em"


Hiện giờ đang hơi mênh mang một tỵ.

Lý do là sau khi đăng entry tán nhảm về bài thơ “Tôi yêu em” của Puskin, nhân đọc bài viết “Tôi yêu em, bài thơ không hình ảnh” của Ngô Tự Lập, tôi nhận được phản hồi của một người bạn, cho biết: Ngay từ năm 1991, Lê Anh Tuấn (lúc đó là giảng viên trường Đại học Sư Phạm Hà Nội) đã lên tiếng về chất lượng bản dịch bài thơ này cũng như một số phân tích rất đáng suy ngẫm qua hai bài viết “Về một bài thơ tình nổi tiếng của Puskin được giảng ở PTTH” (Báo Giáo dục và thời đại, số 14 ngày 1/7/1991) và “Thời của tình yêu” (Tuần báo Văn nghệ số 52(2189), ngày 29/12/2001), trong đó có chung một nhận định với Ngô Tự Lập trong bài viết nói trên là bản dịch mà chúng tôi được học ở PTTH chưa được chỉnh và có lẽ, cần phải dịch lại.

Điều đáng tiếc là những ý kiến như vậy, dù được đăng báo Giáo dục và Thời đại đàng hoàng, sau hai năm, vẫn chưa đến được một vùng quê cách trụ sở của tòa báo 70 km, để một học trò như tôi mười mấy năm sau còn mang một nỗi ấm ức trong lòng. Nếu có một bản dịch khác để so sánh, hoặc đơn giản là nếu biết được bản dịch chúng tôi đang học chưa được hoàn chỉnh và có thêm bản dịch nghĩa để tham khảo thì có lẽ, tôi đã không phải ấm ức lâu đến thế.

Nay đăng lại cả hai bài của tác giả Lê Tuấn Anh ở đây để tạo một cái nhìn toàn diện hơn về bài thơ này. Mong rằng anh Lê Tuấn Anh sẽ đồng ý và mỉm cười nơi chín suối, vì xa cõi văn chương đã ngót chục năm mà vẫn có người tìm đọc bài viết của anh. Âu đó cũng là một niềm vui mà không phải ai cũng có được ở trong đời.

Cảm ơn chị QH và anh LHA đã dành thời gian tìm lại hai bài viết của tác giả Lê Tuấn Anh và gửi cho Giáp Văn.

--

VỀ MỘT BÀI THƠ TÌNH NỔI TIẾNG

CỦA PUSKIN ĐƯỢC GIẢNG Ở PTTH

Với chương trình văn cải cách, lần đầu tiên học sinh PTTH nước ta được học thơ trữ tình Puskin. Bài thơ tình Vô đề nổi tiếng của Puskin sẽ có mặt trong sách giáo khoa lớp 11, qua bản dịch của Thúy Toàn:

Tôi yêu em: đến nay chừng có thể

Ngọn lửa tình chưa hẳn đã tàn phai,

Nhưng không để em phải bận lòng thêm nữa

Hay hồn em phải gợn sóng u hoài.

Tôi yêu em, âm thầm không hy vọng

Lúc rụt rè, khi hậm hực lòng ghen,

Tôi yêu em, yêu chân thành đằm thắm

Cầu em được người tình như tôi đã yêu em.

Theo tôi, những người làm chương trình chọn bài thơ Vô đề này là rất đạt, bởi vì: “Thơ trữ tình Puskin - đó là thơ vừa độ nhưng phức tạp, và thơ trữ tình Puskin – đó là thơ ca của những tình cảm tốt lành” thì đây là bài thơ rất tiêu biểu, nó phù hợp với tâm lý và trình độ học sinh lớp 11, phù hợp với yêu cầu giáo dục tình yêu đôi lứa cho lứa tuổi này. Đây là bài thơ tình kiểu tình yêu học trò, trong sáng và thuần túy thuộc lĩnh vực tinh thần.

Cũng vì những điều nêu trên mà tôi thấy băn khoăn về bản dịch của Thúy Toàn; mặt khác, tôi thấy cần hiểu bài thơ của Puskin sao cho trúng, và hiểu đúng cái hay của nó.

Trước hết, xin mạn phép dịch nghĩa bài thơ từ nguyên bản tiếng Nga (in trong cuốn “Puskin – thơ trữ tình”, Nxb Văn học nghệ thuật Mastxcơva 1983, trang 177).

Có thời tôi đã yêu em: tình yêu có lẽ vẫn còn

Chưa tắt hẳn trong lòng tôi đâu;

Nhưng mặc nó, khỏi phiền em phải lo nghĩ nữa;

Tôi không muốn làm em buồn vì bất cứ điều gì cả

Tôi đã yêu em âm thầm, không hy vọng,

Khi thì hãi, khi thì ghen đã làm tôi mệt lả;

Tôi đã yêu em thật thà quá đỗi, hiền lành quá đỗi

Cầu trời cho em được những người khác yêu.

- 1829 –

Người ta biết rằng em trong bài thơ là Anna Olênhina, cô gái Nga 21 tuổi (còn Puskin 30 tuổi). Bấy giờ, nhà Anna là trung tâm văn học ở thủ đô, Puskin hay lui tới đây từ năm trước, thân quen với cả gia đình, nhất là với Anna. Puskin đã yêu Anna và đã ngỏ lời, nhưng bị khước từ. Nhà thơ có trái tim đa cảm ấy đã viết ít nhất 7 bài thơ mà đối tượng trữ tình là Anna Olênhina. Bài thơ này chỉ là một trong bảy bài thơ. Điều đáng chú ý là học sinh phổ thông biết Anna là ai cũng được, không biết Anna cũng được. Các em vẫn hiểu và cảm nhận bài thơ rất đỗi giản dị, trong sáng và rất hiện đại này. Đây là lời người con trai nói với người con gái bằng giọng say mê và thông minh, thật thà và thánh thiện.

Bản dịch thơ của Thúy Toàn là bản dịch khá hay về âm điệu. Nó đã có mặt trong sổ tay của nhiều người yêu thơ. Nó là bản dịch duy nhất lưu hành rộng rãi ở ta. Điều đáng nói là ở chỗ, bài thơ của Puskin và bản dịch thơ của Thúy Toàn là hai thông điệp nghệ thuật khác nhau, có những cái hay khác nhau; cái vẻ bề ngoài của chúng có vẻ giống nhau bao nhiêu thì thông báo về nghĩa của nó lại khác nhau bấy nhiêu, thậm chí có đôi khi đối lập nhau.

Bản dịch của Thúy Toàn chia bài thơ làm hai khổ, mỗi khổ 4 câu. Từ khổ này đến khổ kia lại có sự chuyển khác về cách diễn đạt. Ở khổ đầu, nhân vật “Tôi” có vẻ điệu đà, kiểu cách, làm duyên, làm dáng, với những “chừng có thể”, “ngọn lửa tình”, “bận lòng”, “bóng u hoài”… Khổ thơ thứ hai chuyển sang lối nói thẳng thừng: “Tôi yêu em âm thầm, không hy vọng – Lúc rụt rè, khi hậm hực lòng ghen”. Đọc hai câu thơ cảm thấy thật cay đắng và dường như anh con trai cố trưng ra cái vô duyên của mình. Không che dấu sự tuyệt vọng của mình. Vì thế, câu khẳng định tiếp theo Tôi yêu em, yêu chân thành đằm thắm không cứu được câu chúc Cầu em được người tình như tôi đã yêu em, và làm cho thơ trở thành vô lý (?).

Trong khi đó, bài thơ của Puskin là kỷ niệm về một tình yêu. Đúng, đây là lời thổ lộ trước người mình yêu, nhưng lại không phải là người yêu mình. Rất khó. Khó vì tình yêu chưa tắt, trái lại, nó vẫn sống mãnh liệt trong anh không phải ngẫu nhiên anh nhắc lại đến ba lần những lời “Tôi đã yêu em” (Ya vas liubil), còn từ “yêu” (ở dạng khác nhau trong tiếng Nga) được lặp đi lặp lại đến 5 lần, khiến cho 8 dòng thơ thấm đẫm tình yêu. Càng khó vì hoàn cảnh ấy thì nói sao cho thoát khỏi bẽ bàng. Thường thì khi rơi vào hoàn cảnh như vậy, người ta sẽ giữ mối tình cảm. Puskin đã nói và chọn được một cách rất thông minh.

Ba năm trước đó (1826) Puskin đã viết Lời thú nhận trước Alếchxđra Oxipôva. Bài Lời thú nhận mở đầu thế này:

Tôi yêu em dù tôi điên dại

Dẫu cho đó là một việc vô tích sự, một sự xấu hổ vô nghĩa lý

Thì chính trong cơn ngu xuẩn vô phúc ấy

Tôi sẽ quỳ dưới chân em mà thú nhận

Nghĩa là, Puskin đã có lần viết: Tôi yêu em (Ya vas liubliu). Nhưng lần này ông không viết như vậy. Hay ông cũng không viết: Ya vas poliubil (dùng động từ thể hoàn thành, nghĩa là Tôi yêu em từ bấy đến giờ, từ khi ấy đến tận giây phút này). Nghĩa giản dị và tinh tế của Ya vas liubil là có thời, tôi đã yêu em. Và bây giờ tôi nói với em về thời yêu ấy. Bài thơ nhuốm màu sắc hồi ức về một tình yêu đã qua. Có thể, đây là cách tỏ tình kiểu Puskin – thật thà kể cho nàng nghe rằng, đã có thời tôi yêu em thế nào. Kiếm một cái cớ hợp lý mà thốt ra những lời “dễ ưa”. Và có thể, đó là một cách tốt, vì chính Puskin đã hiểu và nói ra trong tiểu thuyết Người da đen của Piốt đại đế rằng: “Người ta muốn nói gì thì nói, chứ một tình yêu không hy vọng và không đòi hỏi gì còn làm cho tâm hồn phụ nữ rung động chắc chắn hơn bất cứ thủ đoạn quyến rũ nào”.

Thời điểm này, người con trai đang thể nghiệm lại cảm xúc của tình yêu ấy. Anh kể cho cô gái nghe về tình yêu không thành của mình với cô bằng giọng thật lành, thật ngọt ngào. Anh sống lại những tình cảm tự nhiên, trong trẻo của ngày ấy và nói ra rát đỗi say đắm:

Tôi đã yêu em âm thầm không hy vọng,

Khi thì hãi, khi thì ghen đã làm tôi mệt lả;

Trạng huống tâm hồn này sở dĩ có được là vì ngay từ đầu, ngay trong tình trạng đáng ngại của mình, nhân vật trữ tình đã vượt lên được: xem tình yêu đã qua trọn vẹn là kỷ niệm đẹp của tâm hồn, nên đã giữ vẹn nguyên sức sống cho tâm hồn, không để nó bị tổn thương. Bài thơ được mở đầu bằng nỗi buồn trong sáng và một thái độ khẳng định dứt khoát trước người mình yêu và đồng thời với chính bản thân mình:

Có thời tôi đã yêu em: tình yêu có lẽ vẫn còn

Chưa tắt hẳn trong lòng tôi đâu;

Nhưng mặc nó, khỏi phiền em phải lo nghĩ nữa;

Thái độ dứt khoát ấy đã khiến cho tình cảm yêu đương chịu khuất phục trước sự quên mình, chuyển cái mãnh liệt trong tình yêu thành sức mạnh quên mình đến kỳ diệu. Anh đã tự giác nén xuống tình cảm say đắm của mình vì sự bình yên của người con gái anh yêu: Tôi không muốn làm em buồn vì bất cứ điều gì cả. Khi anh nói về tình yêu của anh ngày trước, anh đã không nghĩ về mình, mà chỉ nghĩ về nàng. Anh chỉ cảm thấy trìu mến về chuyện tình yêu, chỉ cảm thấy hạnh phúc vì được nói với nàng về tình yêu và tự hào về tình yêu đã có của mình. Anh chúc cho người mình yêu một hạnh phúc tròn đầy: Cầu cho em được những người khác yêu… Đó là trạng thái trong sáng nhất của tâm hồn mà nhà thơ đã tìm thấy được trong những câu thơ này; đồng thời cũng thể hiện một quan niệm cực kỳ đẹp đẽ và cao thượng về tình yêu.

Cả bài thơ không có một hình dung từ mĩ lệ nào. Tất cả là những từ cụ thể, quen thuộc và dễ hiểu nhưng lại đầy quyến rũ về nhạc điệu. Thực ra bài thơ được viết bằng một thể thơ vào loại phức tạp nhất – thể thơ Yambơ năm chân (ít nhất cũng khó như thể thơ Đường luật ở ta). “Điều kỳ tài là ở chỗ toàn bộ bài thơ được tổ chức chặt chẽ mà lời thơ vẫn hoàn toàn tự nhiên. Trong một bức thư Puskin kể: “… Vần điệu đến thăm tôi, tôi nghĩ bằng những câu thơ…”. Nghĩ và nói dường như thẳng và trực tiếp bằng những câu thơ – đó chính là nghệ thuật cao nhất của nhà thơ. Nếu chăm chú quan sát, cảm nhận được vận động nhịp nhàng ấy… rốt cuộc nảy sinh ấn tượng thần diệu thật sự: lời Nga dường như tự nó, một cách tự nhiên, không có một sự cố gắng nào, tuôn chảy đầy nhạc điệu, tiết tấu và rất chặt chẽ. Nhưng đó là tài nghệ không gì so sánh được của Puskin” (Nhận xét của Kôrưnốp).

Có lẽ cần một bản dịch thơ khác thay cho bản dịch của Thúy Toàn để giảng văn ở phổ thông trung học chăng.

LÊ TUẤN ANH

1963 - 2001

- Báo Giáo dục và thời đại, số 14 ngày 1/7/1991

- Sách Cuộc đời và trang viết, Nxb Quân đội nhân dân, 2002; Nxb Văn học, 2005

- Sách Lê Tuấn Anh cuộc đời và trang viết – Nhìn nhận, đánh giá, Nxb Thanh niên, 2006

THỜI CỦA TÌNH YÊU

Về bài thơ Vô đề nổi tiếng của Puskin

Em yêu ơi, em của thời say đắm

Biết bao giờ nguội tắt trong tôi;

Thôi hãy mặc hồn tôi cô độc,

Em buồn ư? Tôi mắc lỗi rồi,

Tôi đã yêu em âm thầm, vô vọng,

Đã mệt hoài do hãi, do ghen;

Tôi đã yêu em chân thành quá đỗi;

Đến nỗi cầu mong ai đó yêu em[*].

(Lê Tuấn Anh dịch)

Tình yêu hiện lên từ cái nhìn ngoái lại, đẹp như một kỷ niêm tốt lành. Có thể đây là một cách bộc bạch kiểu Puskin, thật thà kể cho nàng nghe rằng có thời tôi yêu em thế nào, kiếm một cái cớ hợp lý mà thốt ra những lời “dễ ưa”. Và có thể, đó là một cách tốt. Chính Puskin đã hiểu và nói ra trong tiểu thuyết “Người da đen của Piốt đại đế”: “Người ta muốn nói gì thì nói, chứ một tình yêu không hy vọng và không đòi hỏi gì còn làm cho tâm hồn phụ nữ rung động và chắc chắn hơn bất cứ một thủ đoạn quyến rũ nào”.

Dẫu sao, những lời đầu tiên được thốt ta từ nỗi buồn. Vâng, không đau đớn, dằn vặt nhưng rất buồn. Nỗi buồn thấm vào từng câu thơ. Tâm hồn chàng trai thời điểm này đang xáo trộn không phải vì niềm vui do tình yêu đến, trái lại tình yêu của anh đã làm anh mệt hoài, do hãi, do ghen trong âm thầm, vô vọng. Ai biết cô ấy có yêu anh mà giữ riệt tình yêu nọ trong lòng, hay niềm yêu chưa kịp đến với cô, và những gì đang có thuần túy là những tình cảm khác, có thể là rất quý giá, nhưng đâu thật cần cho anh giây phút này. Chỉ biết cô đã không hề hưởng ứng tình yêu của anh và anh tự ý thức rằng sự bận tâm đến chuyện của anh (đâu phải chuyện chung của cả hai người!) sẽ làm cho cô phải phiền muộn, và anh không muốn điều đó. Hãy để mặc nó, tình yêu riêng của anh! Những sự thật tâm lý này là niềm tin trong tâm thức của anh vào thời điểm ấy, trở thành tiền giả định quan trọng nhất khiến anh thổ lộ theo cách này: ngoái lại tình yêu của một thời, xem nó là kỷ niệm. Không để rơi vào tình huống bẽ bàng, anh có thể nói với nàng tất cả, bằng giọng say mê và thông mình, thật thà và thánh thiện. Giữ cho riêng mình khối tình câm thì khổ lắm! “Nợ tình chưa trả cho ai – Khối tình mang xuống tuyền dài chưa tan”. Chàng Trương Chi Việt Nam đã đi vào huyền thoại như biểu tượng cho một khối tình tuyệt vọng. Nhà thơ trong chàng trai Puskin giỏi hơn!

Phải, thời ấy có thể chỉ mới cách đây một giờ đồng hồ thôi, thậm chí chỉ mấy phút thôi, nếu tính theo thời gian lịch biểu, thời gian chung của mọi người. Nào có quan trọng gì đâu cái “của chung” kia. Cái chính, nó vẫn là một thời khác – thời của kỷ niệm tình yêu, kể theo thời gian tâm lý của riêng anh. Nó đã trôi qua; anh có thể hoàn toàn tự do, tự nhiên nói về nó.

Tôi đã yêu em âm thầm, vô vọng,

Đã mệt hoài, do hãi, do ghen

Những lời nói đáng yêu vì chúng hồn nhiên quá và dường như câu thơ thấp thoáng nụ cười.

Tâm hồn đã không bị tổn thương; sức sống mạnh mẽ của nó vẫn vẹn nguyên. Cho kỷ niệm tình yêu trở nên thiêng liêng đáng lưu giữ mãi trong ký ức.

Đúng là trong đời người ta, có cả những kỷ niệm buồn, là những vết thương lòng mà người ta cần đến bản lĩnh và nghị lực để quên đi. Nhưng cũng có những kỷ niệm tốt lành, nguồn hạnh phúc, thôi thúc người ta sống đẹp. Những câu thơ tuyệt đẹp đã vĩnh cửu hóa trạng thái kiêu hãnh trong sáng của tâm hồn:

Tôi đã yêu em chân thành quá đỗi;

Đến nỗi cầu mong ai đó yêu em.

Vâng, tôi đã yêu em cực kỳ thánh thiện. Còn em cứ tự do. Văn hóa tình yêu đã đưa khoảnh khắc phù du vào cõi vĩnh hằng các giá trị tinh thần cao quý nhất của con người, vĩnh hằng phút giây thần diệu của nỗi buồn trong sáng.

Tình yêu trong cuộc đời và trong sáng tạo của Puskin bao giờ cũng là niềm đắm say kỳ diệu chất chứa sự viên mãn của đời. Đó là niềm say đắm quan trọng nhất, ở mức độ nào đó đại diện được cho mọi niềm say đắm. Có lẽ thế! Thế thì, với bài thơ này, điều đó còn đúng nữa chăng?

Sức quyến rũ, vẻ đẹp mê hồn của bài thơ được sinh ra từ cội nguồn nào vậy? – Phải chăng từ “lòng kiêu hãnh của thời trai trẻ”? – Tôi cho là thế. Cái năm 1829 ấy, khi Puskin viết bài thơ này, chính Puskin đang còn trong “thời hoa đỏ”, “thời yêu đương tha thiết”, “thời trai trẻ” của mình, Puskin 30 tuổi. Trai tuổi 30 có nghĩa đương ở cái tuổi có từng trải, nhưng còn trẻ trung và thời trai trẻ cũng chỉ thêm được mấy năm nữa. Hôm trước ngày cưới vào năm 1831, nhà thơ đã tổ chức “lễ tiễn biệt thời trai trẻ”. Và sâu xa hơn, bài thơ hàm chứa quan niệm này: bản thân kỷ niệm tốt lành về tình yêu đã là hạnh phúc, là khoảnh khắc hạnh phúc hiếm hoi chất chứa tròn đầy cảm giác về sự viên mãn của đời. Bạn ơi, thời của tình yêu có thể là hiện tại, cũng có thể là quá khứ hoặc tương lai. Miễn rằng tốt lành. Có lúc nào đó, nó khơi dậy trong ta nỗi buồn, thì đó là nỗi buồn trong sáng, nâng đỡ tâm hồn ta. Văn hóa tình yêu cho con người của tương lai là ở chỗ này chăng?

Cách đây mấy năm, kỷ niệm đẹp nhất còn lại sau khi tôi giảng bài thơ này cho một lớp sinh viên văn khoa, trong bài làm văn của một nữ sinh trẻ, tôi đã được đọc những dòng văn say đắm: “Yêu và được yêu, đó quả là hạnh phúc. Song, yêu và chỉ có một mình yêu sẽ tạo nên một giai điệu riêng cho hạnh phúc. Âm hưởng riêng biệt và sâu sắc ấy của “Vô đề” đã đánh thức được tất cả: từ một nỗi tuyệt vọng thầm kín giấu trong sâu thẳm tâm hồn đến những khát khao nồng cháy của trẻ trung, từ sự hồi tưởng cao quý đến sự tôn trọng không chỉ cho hôm qua…”. Tôi đã nghe bản tình ca Nga có giai điệu thật đẹp đẽ và truyền cảm, rất hợp với lời thơ và nhạc điệu của bài thơ Puskin. Giai điệu bài ca thể hiện được tính chất thầm kín thiêng liêng, tiếng của trái tim đến với trái tim, sự bồi hồi da diết khó tả, nỗi buồn say đắm và cảm giác hạnh phúc tròn đầy. Bản nhạc dường như đã làm đẹp thêm bài thơ vốn dĩ đã rất đẹp ấy. Nhân đây, tôi xin nói thêm rằng, riêng về nhạc điệu của bài thơ, ở Nga đã có công trình nghiên cứu công phu và sâu sắc của Korưnôp. Ở Nga, người ta đánh giá rất cao bài thơ này, sách giáo khoa văn lớp 8 nhận định: “tác phẩm trữ tình nhỏ này chứa đựng những giá trị tinh thần của toàn nhân loại”; “Chỉ riêng nó thôi cũng đủ gọi Puskin là nhà thơ vĩ đại”.

Hà Nội, tháng 4/1992-5/1995

LÊ TUẤN ANH

1963 - 2001

- Tuần báo Văn nghệ số 52(2189), ngày 29/12/2001.

Bài đăng để tưởng nhớ, tiếc thương nhân 100 ngày

Lê Tuấn Anh ra đi vào cõi vĩnh hằng

- Sách Cuộc đời và trang viết, Nxb Quân đội nhân dân, 2002; Nxb Văn học, 2005

- Sách Lê Tuấn Anh cuộc đời và trang viết – Nhìn nhận, đánh giá, Nxb Thanh niên, 2006


[*] Về bài thơ này, trên báo Giáo dục và thời đại số 14 ngày 1.7.1991 với bài “Về một bài thơ trữ tình nổi tiếng của Puskin được giảng ở PTTH”, tôi đã dịch nghĩa bài thơ từ nguyên bản tiếng Nga (in trong cuốn “Puskin – thơ trữ tình”, Nxb Văn học nghệ thuật Maxcơva 1983, trang 177) và phát biểu ý kiến về bản dịch thơ của dịch giả Thúy Toàn.





Thứ Hai, 29 tháng 11, 2010

"Tôi yêu em"


Đọc bài viết này – tức là bài "Tôi yêu em, bài thơ không hình ảnh" của Ngô Tự Lập - mới giật mình đến thót. Không ngờ những băn khoăn của mười mấy năm về trước là có thực. Còn nhớ, ngày đó học về văn học lãng mạn, khoảng lớp 11 trung học, khi học đến bài này, cô giáo bảo đây là một trong những bài thơ tình hay nhất của Puskin và văn học Nga. Mà đúng là hay thật, nên mới thuộc. Mà thuộc, nên mỗi lần chạm đến, lại thấy ấm ức thế nào.

Thế nào là thế nào?

Là thế này:

1. Câu đầu tiên “Tôi yêu em đến nay chừng có thể” đọc lên nghe khục khiệc ba chữ cuối. Nghe gì mà tỉnh bơ, khô coong vô cảm vậy. Đọc thêm một câu nữa thì thấy giống như người thản nhiên mở ví ra đếm xem còn bao nhiêu tiền. Nghe đâu như dửng dừng dưng, không cuồng nhiệt, không rụt rè, không nghĩ ngợi, không đau khổ, không trằn trọc với lòng mình… tức là không có một triệu chứng nào của tình yêu. Ngày đó, đọc câu ấy chỉ thấy ấm ức vì lạc điệu. Rồi nghĩ thơ Nga nó thế, nó "chừng có thể", giống như ông Xuân Diệu ảnh hưởng của thơ Tây khi không nói ‘nhiều’ mà nói ‘hơn một’ đó thôi.

Nhưng mà đó là cái ấm ức nhỏ. Dưới này mới là cái ấm ức to.

2. “Cầu mong em có được người tình như tôi đã yêu em”. Lần đầu đọc câu này đã thấy ức rồi. Yêu gì mà lại “cầu mong em có được người tình như tôi đã yêu em”. Ai bảo cao thượng, chứ tôi chả thấy cao thượng gì hết (nếu không muốn nói là giả tạo) . Ích kỷ là bản chất của tình yêu. Có vượt qua được thì cũng phải đấu tranh giằng co đau đớn quằn quại uể oải chán chê mới buông ra được. Lúc ấy mới cao thượng một-cách-lý-trí được. Mà sau đó thì cái lý trí nó sẽ quay lại nó cắn mình hằng đêm. Chứ ở đây chả thấy đấu tranh giằng co gì hết. Chỉ thấy “Tôi yêu em” rồi hẫng một cái “Cầu mong em có được người tình như tôi đã yêu em”. Vậy mà bảo chân thành đằm thắm, nghe hơi bị... ngược.

Vậy mà cô giáo còn bảo: Cô gái nào mà nghe được lời tỏ tình như vậy sẽ đổ ngay lập tức.

Tôi nghi ngờ.

Giờ mới vỡ lẽ, không phải chỉ là "Cầu mong em có được người tình như tôi đã yêu em", mà còn là "Có lạy Trời em [mới lại] được ai khác yêu chân thành, nâng niu đến thế". Một sự tự tin mang tính thách đố. Tự tin vì tình yêu của mình là thật. Thách đố vì mình hiểu rõ nhất tình yêu của mình dành cho em.

Tất nhiên, đó là nói chuyện tình yêu trần tục như của bao người. Còn thứ tình yêu thần thánh thì không bàn ở đây, vì chính tác giả đã thú nhận những lo sợ, hậm hực ghen tuông... là những thứ rất đời thường.

3. Mấy dòng viết nhảm này không phải là hùa theo chê dịch giả đâu nha, mong đừng có bạn nào kết luận vội vàng như vậy. Chuyện dịch thuật, nhất là chuyện bếp núc, tôi không rành nên không bàn xét. Chỉ là ấm ức lâu ngày về một bài thơ mình yêu thích thì nhân dịp này viết ra cho hết. Đó cũng là cách chia sẻ với những người đi sau để họ không phải ấm ức như tôi. Dù sao, đây cũng là bài thơ duy nhất mà tôi thuộc trọn vẹn từ hồi học phổ thông đến giờ (trừ mấy trích đoạn Kiều và mấy bài từ tiểu học). Tôi nghĩ, chọn dịch được một bài thơ, để mười mấy năm sau người ta vẫn còn thuộc, vẫn còn ấm ức về những điều bất hợp lý của nó, thì đã là đại thành công của dịch giả rồi.

Mà suy cho cùng, thơ nào chả bất hợp lý.

Cuộc đời cũng vậy thôi.

(Tường thuật trực tiếp từ 5 phút bồng bột + 5 phút vô lý trong ngày)

---

P.S. Ai giỏi tiếng Nga, vui lòng kiểm tra lại cách hiểu mới này xem có đúng không nhé. Cẩn thận thế cho chắc :). P.S của P.S. Đã có phản hồi, ở đây.

Thứ Bảy, 21 tháng 11, 2009

Văn chương mạng: siêu liên kết - siêu văn bản

Giáp Văn

Tuy văn chương mạng có hai đặc trưng mới là siêu liên kết và siêu văn bản, nhưng hai đặc trưng mới này, cũng như bản thân sự ra đời của văn chương mạng, không làm giảm giá trị của văn chương và cũng không thách thức hệ thống lý luận văn chương hiện thời. Ngược lại, văn chương mạng làm tăng khả năng phổ biến cũng như sức ảnh hưởng của văn chương và tạo điều kiện cho hệ thống lý luận văn chương tự hoàn thiện mình.

Siêu liên kết –một chức năng mạng internet mang lại thông qua tính năng hyperlink- là một đặc trưng của văn chương mạng. Nhưng suy cho cùng, siêu liên kết chỉ đóng vai trò như là tài liệu tham khảo trong văn chương truyền thống, không có gì mới lạ. Tuy nhiên, trong môi trường internet, việc kết nối và tham chiếu tới các tài liệu này dễ dàng hơn so với môi trường văn chương truyền thống nên nó được sử dụng rộng rãi để tăng hiệu quả của điều tác giả muốn nói, và tăng khả năng cảm thụ của người đọc thông qua sự tham chiếu mà nó mang lại.

Nhờ siêu liên kết, tác phẩm văn chương trở thành siêu văn bản –hypertext- chứa đựng trong nó những nội dung mà nó tham chiếu đến thông qua siêu liên kết.

Như vậy, siêu liên kết và siêu văn bản là hai đặc trưng mới của văn chương mạng. Nhưng hai đặc trưng mới này chỉ là sự phát triển ở một mức cao hơn các tính chất đã có trong văn chương truyền thống, như tài liệu tham chiếu, tính ẩn dụ và sử dụng điển tích, nên chúng chỉ làm phong phú thêm cho các khái niệm của lý luận văn chương, chứ không có gì là đe dọa hoặc “thách thức gay gắt” lý luận văn chương cả. Ngược lại, sự xuất hiện của văn chương mạng là cơ hội cho lý luận văn chương hoàn thiện mình hơn.

Nếu lý luận cần làm gì đó trước sự xuất hiện của văn chương mạng, thì đó đơn giản là bổ sung thêm một số khái niệm mới, hoặc mở rộng nội hàm của các khái niệm cũ, sao cho bao phủ được những đặc điểm riêng biệt của văn chương mạng.

Chẳng hạn, nguyên lý “văn chương là nghệ thuật của ngôn từ” có thể phải điều chỉnh cho thích hợp hơn, như: văn chương là nghệ thuật của ngôn từ và nội dung tham chiếu. Thuật ngữ nội dung tham chiếu sẽ bao quát hai đặc trưng mới của văn chương mạng là siêu liên kết và siêu văn bản.

Ở đây, nội dung tham chiếu không phải là một cái gì đó mới. Nó chính là những điển tích và tài liệu tham khảo trong văn chương truyền thống. Chỉ có điều, việc truy nhập những điển tích và tài liệu tham khảo này được tiến hành trực tiếp, dễ dàng thông qua chức năng siêu liên kết của mạng internet. Người đọc do đó có thể kiểm tra một điển tích nào đó bằng một cái kích chuột, chứ không phải bằng cách lục lại trí nhớ hoặc tra cứu sách vở như trong văn chương truyền thống.

Tính liên nội dung, liên hình thức, liên giác quan mà chức năng siêu liên kết của mạng internet cung cấp cho văn chương sẽ chỉ làm phong phú thêm cho văn chương và lý luận về văn chương, chứ không làm suy giảm giá trị của văn chương hoặc thách thức hệ thống lý luận văn chương hiện thời.

Internet chỉ là môi trường sinh tồn mới của văn chương, làm phong phú thêm cho văn chương thông qua những tiện ích mà nó mang lại, đặc biệt là khả năng tạo ra siêu văn bản thông qua siêu liên kết.

Vì vậy, văn chương vẫn luôn là văn chương, dù tồn tại ở bất cứ hình thức nào. Giá trị của văn chương không phụ thuộc vào hình thức tồn tại của nó. Văn chương mạng vì thế là văn chương đích thực, bình đẳng với tất cả các loại hình văn chương có trước nó và sau nó.

Trước văn chương mạng là văn chương truyền miệng, văn chương viết. Sau văn chương mạng sẽ là các loại hình văn chương khác mà hiện giơ còn chưa xuất hiện hoặc đang có mầm mống hình thành. Nhưng căn cứ vào các tiến bộ của công nghệ, có thể phán đoán được hình thức tồn tại của chúng, đó là: văn chương di động dựa trên sự phổ biến của thiết bị không dây và mạng di động và văn chương truyền miệng kiểu mới dựa trên những tiến bộ của công nghệ xử lý, truyền tin và điều khiển bằng tiếng nói.

Thứ Năm, 6 tháng 8, 2009

Văn chương mạng: đôi điều bàn luận

Giáp Văn

Văn chương mạng là văn chương đích thực, bình đẳng với tất cả các loại hình văn chương khác đã có.

Những ngày qua, bàn luận về văn chương mạng thu hút được sự quan tâm của nhiều người, nhiều giới, vì nhiều lý do: sự kiện mạng yahoo 360 đóng cửa, sự ra đời của trang web vanhocmang.net và sự lên tiếng của một số nhà lý luận văn học trước những thách thức mà văn chương mạng đưa lại.

Trong bài báo “Về hệ thống lý luận văn chương”, có hai khái niệm khác được tác giả đề cập đến, và coi đó là một trong những thách thức của hệ thống lý luận hiện thời, để từ đó kêu gọi “Lý luận văn chương dân tộc giữa lúc này đang có nhu cầu xây dựng một hệ thống từ mình, vì mình, do mình và cho mình. Nói cách khác là cần làm, phải làm, kiên quyết làm. Không thể chậm trễ hơn được nữa”, đó là: văn chương lên mạng và văn chương của mạng.

Việc hiểu văn chương mạng như vậy hoàn toàn không chính xác. Văn chương lên mạng và văn chương của mạng thực chất chỉ là một. Cả hai đều là văn chương tồn tại trong không gian sinh tồn mới là mạng internet. Khái niệm văn chương của mạng hoàn toàn vô nghĩa, vì mạng internet không thể là điều kiện, càng không phải là cái sinh ra văn chương, nên không thể gọi là văn chương của mạng. Văn chương từ xưa đến nay, và sau này cũng vậy, luôn là văn chương của con người.

Như vậy, văn chương mạng chỉ là văn chương được đưa vào môi trường sinh tồn mới là mạng internet. Vậy chẳng có gì là chính thống hay không chính thống, chủ cấp hay thứ cấp ở đây cả.

Văn chương mạng, vì thế không thể là thứ văn chương thứ cấp như quan niệm của một số người. Với văn chương mạng hoặc bất cứ loại hình văn chương nào khác, chỉ có tác giả thứ cấp, chứ không có văn chương thứ cấp.

Nếu trước đây khi in ấn chưa phát hành, văn chương chỉ truyền từ người viết đến với người đọc qua hình thức là các văn bản viết tay, được truyền đi bằng bồ câu đưa thư hoặc kị sĩ cưỡi ngựa, tạm coi là tao nhã và quí tộc, thì khi in ấn ra đời, văn chương in ấn được phổ cập rộng rãi và ai thích cũng có thể mua, một số người khi đó rất có thể cũng cho rằng thứ văn chương in ấn đó không phải là văn chương chính thống, chỉ là văn chương thứ cấp dành cho tầng lớp bình dân vì ai cũng có thể tiếp cận được, bất kể khi nào họ muốn vì chỉ cần bỏ chút tiền ra hiệu sách là có thể mua được.

Nhưng thực tế chứng minh ngược lại. Chính hình thức in ấn phát hành phổ biến đã nâng cao giá trị và sức ảnh hưởng của văn chương.

Văn chương mạng cũng vậy, không làm giảm giá trị của văn chương mà ngược lại, làm cho văn chương thêm phong phú, giàu sức ảnh hưởng và thêm giá trị vì trở nên tiện lợi cho quá trình thưởng thức. Về bản chất, văn chương mạng cũng giống như các loại hình văn chương khác, đều là sản phẩm của tư duy. Chúng chỉ khác nhau ở không gian sinh tồn mà thôi.

Vậy văn chương mạng là gì? Có thể định nghĩa: Văn chương mạng là văn chương được lưu trữ và truyền tải đến người đọc thông qua mạng internet. Về nguyên tắc, văn chương mạng cũng bình đẳng như văn chương truyền miệng, văn chương in ấn. Chúng chỉ khác nhau ở phương tiện lưu trữ và truyền tải, còn bản chất vẫn là văn chương. Vì thế, sự xuất hiện của văn chương mạng chẳng có gì là thách thức lý luận văn chương hiện thời cả.

Vậy vai trò của mạng internet là gì? Chỉ đơn thuần là một không gian sinh tồn mới của văn chương so với các không gian sinh tồn truyền thống. Vì mạng internet tiện lợi cho việc lưu trữ và truyền tải, nên nhiều người đưa văn chương vào đó để văn chương sinh sống và phát triển, đơn giản vậy thôi.

Trong không gian sinh tồn mới này, văn chương có nhiều hàng xóm mới là âm thanh, hình ảnh, được liên kết với tác phẩm văn chương nhờ chức năng hyperlink –tạm dịch là siêu liên kết – để tạo ra hypertext – tạm dịch là siêu văn bản (giải thích là văn bản điện tử như một số người e rằng không chính xác). Các hàng xóm của văn chương trong môi trường internet chỉ có vai trò làm rõ hơn cái mà văn chương đề cập, làm người đọc hiểu rõ hơn nó, cảm thụ nó thấu đáo hơn thông qua sự cảm nhận của những dạng giác quan khác.

Khi yahoo 360 đóng cửa, văn chương mạng Việt Nam rơi vào một cơn thoái trào nhỏ vì tác giả và độc giả tứ tán mỗi người một nơi, đến mức có người phải đặt câu hỏi, Văn chương mạng: Tồn tại hay không tồn tại? Xin trả lời: Văn chương mạng đã, đang và sẽ tồn tại. Chỉ khi nào môi trường sinh tồn của văn chương mạng bị tiêu diệt – tức mạng internet toàn cầu bị sập hoặc xóa bỏ - một điều gần như chắc chắn không thể xảy ra, thì văn chương mạng mới không tồn tại nữa. Mà nếu có xảy ra chuyện đó, thì văn chương nói chung và văn chương mạng nói riêng sẽ mở rộng sang một không gian sinh tồn mới khác, song song với những không gian sinh tồn đã có, sao cho phù hợp hơn trong điều kiện công nghệ mới.