Hiển thị các bài đăng có nhãn ca trù. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn ca trù. Hiển thị tất cả bài đăng

Chủ Nhật, 2 tháng 8, 2009

Xa hơn ca trù - ẩm thực


Thứ Bảy, 01/08/2009, 16:27
Đưa ẩm thực vào ca trù: Nên chứ!
Ẩm thực có vực nổi ca trù?

Ẩm thực vực ca trù: Ca trù còn hay mất?

TP - Việc đưa ẩm thực vào ca trù - người đồng ý, kẻ không. Thực ra, đây chỉ là một vấn đề cụ thể nằm trong câu chuyện sâu xa hơn: Bảo tồn và cư xử thế nào với các giá trị văn hóa cổ truyền?



Việc cư xử với các giá trị văn hóa phụ thuộc phần lớn vào thể trạng của các giá trị đó. Nếu giá trị đó còn phổ biến, chưa đến mức phải bảo vệ khẩn cấp thì cách bảo tồn tốt nhất là phát triển và mở rộng không gian sinh tồn sang các lĩnh vực văn hóa khác, như đưa các làn điệu dân ca vào âm nhạc hiện đại.

Các làn điệu dân ca còn phổ biến, chưa ở mức cần bảo vệ khẩn cấp, nên việc mở rộng không gian sinh tồn là thích đáng.

Với di sản văn hóa cần bảo vệ khẩn cấp, thì cách tốt nhất để bảo tồn là giữ nguyên bản sắc và không gian sinh tồn.

Di sản vật thể hoặc sinh học cần bảo vệ khẩn cấp cũng vậy, như cả thế giới đang làm. Di sản vật thể như Hoàng thành Thăng Long, tốt nhất là bảo tồn toàn bộ và nguyên trạng nếu điều kiện kinh tế kĩ thuật cho phép. Nếu không đủ điều kiện thì lấp cát, giữ nguyên không khai quật.

Với di sản sinh học, như động vật quí hiếm cần bảo vệ khẩn cấp, cần giữ nguyên không gian sinh tồn của sinh vật đó chứ không phải đưa chúng về môi trường nhân tạo mới.

Tóm lại, đối với di sản quí hiếm cần bảo vệ khẩn cấp, bất kể vật thể, phi vật thể hay sinh học, cần bảo tồn toàn bộ, nguyên trạng, giữ nguyên không gian sinh tồn. Tránh sự can thiệp tối đa của môi trường hoặc các yếu tố bên ngoài.

Ca trù là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, nên cần giữ nguyên bản sắc và không gian sinh tồn của ca trù: Hát cửa đình, ca quán. Không nên đưa ca trù vào không gian sinh tồn nhân tạo mới là nhà hàng ẩm thực.

Nhìn sang các nước phương Tây trong việc lưu giữ và phát huy âm nhạc cổ điển trước làn sóng tấn công của nhạc Jazz, Pop, Rock sẽ thấy: Họ không đưa nhạc cổ điển sang không gian sinh tồn mới, mà ngược lại, lưu giữ tất cả những gì thuộc về bản sắc của âm nhạc cổ điển, thậm chí liên quan đến nhạc cổ điển.

Ví dụ, khi đi nghe hòa nhạc ở Musikverein của thành Viên, bạn phải mặc com-lê hoặc quần âu, áo sơ-mi, đi giày da chứ không mặc quần bò, áo phông, giày thể thao. Điều này tuy nhỏ nhưng giúp âm nhạc cổ điển của thành Viên được bảo vệ trọn vẹn- cả nội dung, hình thức, phong cách thưởng lãm.

Bạn có thể lập luận rằng, ở Viên, các nhà hàng, ngoài đường phố vẫn có người chơi nhạc cổ điển. Xin thưa, không ai gọi đó là nhạc cổ điển, mà gọi là nhạc dạo, nhạc chơi ở nhà hàng. Vì vậy, nếu đưa ca trù vào nhà hàng, hoặc về các gia đình theo giá suất ăn, thì cũng nên đổi tên thành ca thực, ca đám để tránh tổn thương ca trù.

Ngoài ra, việc biến tấu ca trù- cả hình thức, nội dung và không gian sinh tồn còn có thể hiểu như một dạng vi phạm bản quyền. Giả sử cá nhân nào đó giữ bản quyền ca trù, rất có thể họ sẽ kiện việc đưa ca trù kết hợp ẩm thực. Vì việc này làm thay đổi bản sắc của ca trù.

Ca trù là giá trị văn hóa của cộng đồng, nên việc kiện khó xảy ra. Nhưng điều này cho thấy, việc kết hợp ca trù với ẩm thực, không hẳn đã hoàn toàn hợp pháp.

Giáp Văn
Liverpool, Anh


Copyright (C) 2005 Tien Phong Online

Thứ Sáu, 31 tháng 7, 2009

Xa hơn ca trù-ẩm thực

Giáp Văn

Việc “đưa ẩm thực vào ca trù: nên hay không?” đang thu hút được sự chú ý của bạn đọc. Người đồng ý, kẻ thì không. Thực ra, đây chỉ là một vấn đề cụ thể của một nan giải lớn: bảo tồn và cư xử thế nào với các giá trị văn hóa cổ truyền?

Việc cư xử với các giá trị văn hóa thế nào phụ thuộc phần lớn vào thể trạng của các giá trị đó. Nếu còn phổ biến đại chúng, chưa đến mức phải bảo vệ khẩn cấp thì cách bảo tồn tốt nhất là phát triển và mở rộng không gian sinh tồn của chúng sang các lĩnh vực văn hóa khác. Việc đưa các làn điệu dân ca vào âm nhạc hiện đại là một minh chứng. Trong trường hợp này, các làn điệu dân ca còn phổ biến rộng rãi, chưa ở mức cần phải bảo vệ khẩn cấp, nên việc mở rộng không gian sinh tồn cho dân ca là thích đáng.

Nhưng nếu đó là di sản văn hóa cần bảo vệ khẩn cấp, thì cách tốt nhất để bảo tồn là giữ nguyên bản sắc và không gian sinh tồn của di sản văn hóa đó, mà ở đây, ca trù là một ví dụ điển hình.

Nếu nhìn sang các di sản vật thể hoặc sinh học cần bảo vệ khẩn cấp thì thấy cách bảo tồn chuẩn mực được thế giới thừa nhận cũng tương tự như vậy.

Nếu là di sản vật thể, như Hoàng thành Thăng Long chẳng hạn, cách bảo tồn tốt nhất là: nếu điều kiện kinh tế kĩ thuật cho phép thì bảo tồn toàn bộ và nguyên trạng. Nếu không đủ điều kiện thì lấp cát, giữ nguyên không khai quật.

Nếu là di sản sinh học, như với các động vật quí hiếm cần bảo vệ khẩn cấp, thì cách bảo tồn tốt nhất được thế giới sử dụng rộng rãi, là giữ nguyên không gian sinh tồn của sinh vật đó chứ không phải đưa chúng về một môi trường nhân tạo mới.

Điều đó cho thấy, đối với những di sản quí hiếm cần bảo vệ khẩn cấp, bất kể đó là di sản vật thể, phi vật thể hay sinh học, thì cách tốt nhất là bảo tồn toàn bộ, nguyên trạng và giữ nguyên không gian sinh tồn của chúng. Tránh sự can thiệp tối đa của môi trường hoặc các yếu tố bên ngoài.

Ca trù vì thế cũng không ngoại lệ. Vì là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, nên cách tốt nhất để bảo vệ ca trù là giữ nguyên bản sắc và không gian sinh tồn của ca trù: hát cửa đình, ca quán, chứ không nên đưa ca trù vào một không gian sinh tồn nhân tạo mới là nhà hàng ẩm thực.

Nhìn sang các nước phương Tây trong việc lưu giữ và phát huy âm nhạc cổ điển trước làn sóng tấn công của nhạc Jazz, Pop, Rock, v.v. sẽ thấy: họ không đưa nhạc cổ điển sang một không gian sinh tồn mới, mà ngược lại, lưu giữ tất cả những gì thuộc về bản sắc của âm nhạc cổ điển, thậm chí liên quan đến nhạc cổ điển. Ví dụ, khi đi nghe hòa nhạc ở Musikverein của thành Viên, bạn phải mặc com-lê hoặc quần âu, áo sơ-mi, đi giày da chứ không được mặc quâng bò, áo phông và đi giày thể thao. Những điều này tuy là rất nhỏ nhưng giúp cho âm nhạc cổ điển của thành Viên được bảo vệ trọn vẹn, cả nội dung và hình thức lẫn phong cách thưởng lãm. Chính nhờ thế, nhạc cổ điển của Viên được bảo vệ, phát triển và nổi tiếng khắp thế giới.

Bạn có thể lập luận rằng ở Viên, nơi các nhà hàng, thậm chí ngoài đường phố, vẫn có người chơi nhạc cổ điển. Xin thưa, không ai gọi loại hình âm nhạc đó là nhạc cổ điển, mà gọi là nhạc dạo, nhạc chơi ở các nhà hàng. Vì vậy, nếu đưa ca trù vào các nhà hàng, hoặc về các gia đình theo giá suất ăn, thì cũng nên đổi tên thành ca thực, ca đám để tránh tổn thương ca trù.

Ngoài ra, việc biến tấu ca trù, cả hình thức, nội dung và không gian sinh tồn còn có thể hiểu như một dạng vi phạm bản quyền. Giả sử nếu có một cá nhân nào đó giữ bản quyền của ca trù, thì rất có thể họ sẽ kiện nếu đưa ca trù kết hợp với ẩm thực. Vì việc này làm thay đổi bản sắc của ca trù. Nhưng do ca trù là giá trị văn hóa của cộng đồng, nên việc kiện này sẽ khó xảy ra. Nhưng nó cho thấy, việc kết hợp ca trù với ẩm thực, không hẳn đã là hoàn toàn hợp pháp.

(Bài này sau đó đăng ở Tiền phong ngày 1/8/09)

Thứ Sáu, 26 tháng 6, 2009

Ca trù: làm sao ra thế giới?

(Nội dung của bài này đã đăng ở Tiền Phong ngày 25/5/2009, với tên "Ca trù trên youtube, sao không?". Tuy nhiên, tòa soạn biên tập hơi... quá tay nên ý nghĩa bị thu hẹp bớt. Nay đăng lại bản thảo ở đây làm lưu trữ cá nhân)

Giáp Văn

Đừng nghĩ rằng trù khó và quá đỗi cao sang nên chỉ đứng từ xa mà ngó. Cũng đừng ngạc nhiên nếu một ngày nào đó xuất hiện những đoạn clip ca trù trên youtube thu hút được hàng triệu lượt xem, trong đó có những bài hát bằng tiếng Anh nhưng vẫn giữ được cốt cách ca trù...

Đừng nghĩ ca trù khó

Niềm vui hồ sơ ca trù vượt qua vòng thẩm định của UNESCO chưa qua thì nỗi buồn ca trù cần phải bảo vệ khẩn cấp đã xộc thẳng đến, điều này làm cho một người yêu mến ca trù như tôi không khỏi suy nghĩ.

Ca trù đúng là rất khó học, khó hát. Để có thể ra nghề, đào nương đào kép phải học có khi đến cả chục năm. Nhiều nghệ nhân cũng vì thế mà giới hạn việc truyền nghề, vì sợ rằng dạy không đến nơi đến chốn sẽ làm hỏng ca trù. Nhưng e rằng, với cách nghĩ như vậy, ca trù sẽ biến mất trước khi đại chúng và thế giới biết đến giá trị đích thực của bộ môn nghệ thuật này.

Thực tế cho thấy, có những người học ca trù trong khoảng thời gian vài ba tháng, cũng đã có thể hát được một vài bài, và ít nhiều thấm được nét hay nét đẹp của ca trù. Thậm chí, một người nước ngoài không thạo tiếng Việt như Pia Qvanstrom (người Thụy Điển) cũng đã có thể hát Bắc phản sau khi học hai tháng. Vậy thì người Việt chắc chắn sẽ học được ít nhiều khi học ca trù trong khoảng thời gian tương tự.

Ca trù khó, điều này đúng. Nhưng chỉ vì nghĩ rằng ca trù khó mà hạn chế việc truyền dạy ra đại chúng là đã tự đặt rào cản cho ca trù ngay từ khi chưa bắt đầu. Điều đáng buồn là chúng ta cũng đồng ý như vậy, cho rằng ca trù khó và quá đỗi cao sang nên chỉ đứng từ xa mà ngó, đến mức cho rằng ‘có khi phải phải lịch lãm cả đời mới hiểu được một tiếng phách tre’. Điều này không giúp ích, mà có khi còn gián tiếp làm hại sự phát triển của ca trù, vì đã đặt một hàng rào vô hình ngăn cách quần chúng tiệp cận và thưởng lãm bộ môn nghệ thuật này.

Đại chúng hóa ca trù

Người Nhật tự hào về món sushi của mình có mặt khắp nơi trên thế giới. Không chỉ ở nhà hàng, mà trong các siêu thị ở châu Âu chẳng hạn, đều có bày bán sushi trong ngăn lạnh. Chất lượng sushi đặt trong ngăn lạnh ở các siêu thị thua xa so với nguyên gốc ở Nhật, nhưng không vì thế mà người ta kết luận sushi Nhật Bản kém ngon và đánh giá thấp món ăn này.

Người Hàn Quốc lại tự hào về môn võ Teakwondo được phổ biến khắp nơi. Kĩ thuật và tinh thần võ đạo của Taekwondo khi được truyền giảng ở các nước chắc chắn sẽ không bằng ở Hàn Quốc. Nhưng người Hàn Quốc đã khôn ngoan đơn giản hóa Taekwondo thành môn thể thảo để đưa vào thi đấu trong các kỳ Olympics, nhờ thế mà Taekwondo và Hàn Quốc được cả thể giới biết đến. Nhưng không vì thế mà vị thế và giá trị của môn võ này bị giảm sút. Ngược lại, càng được nhiều người biết đến, giá trị của môn võ này lại càng tăng lên.

Nay với ca trù cũng thế, đừng nên băn khoăn việc học ca trù có thể không đến nơi đến chốn mà hạn chế phổ biến ra đại chúng. Vẫn biết rằng để học ca trù đến nơi đến chốn là không dễ và mất nhiều thời gian, nhưng không vì thế mà không tổ chức những khóa học ngắn hạn vài ba tháng. Trong thời buổi các dòng văn hóa ngoại lai chảy vào ồ ạt, thì việc thể hiện sự tồn tại của mình trước rộng rãi đại chúng phải được ưu tiên trên hết.

Đứng trên vai người khổng lồ

Cách bảo vệ văn hóa truyền thống hiệu quả nhất là chủ động phổ biến văn hóa ra thế giới thay vì băn khoăn phòng thủ trước làn sóng văn hóa ngoại ồ ạt tràn vào. Một trong những cách dễ dàng và hiệu quả là sử dụng internet, vì đây là người khổng lồ nâng đỡ mọi loại hình giao lưu văn hóa bất kể biên giới quốc gia. Đã có nhiều ví dụ cho thấy việc sử dụng internet có thể phổ biến văn hóa dân tộc ra thế giới trong khoảng thời gian rất ngắn.

Chẳng hạn, nghệ thuật hát giọng hầu của người Mông Cổ được thế giới biết đến không chỉ nhờ sự sự lưu diễn của các nghệ sĩ, sự quan tâm của các học giả mà còn nhờ những đoạn clip ngắn trên youtube mà tính sơ qua đã thu hút hơn một triệu lượt xem trong vòng chưa đến hai năm. So với dân số chưa đầy ba triệu người của Mông Cổ, con số này quả thật rất có ý nghĩa, không chỉ với việc lưu giữ văn hóa truyền thống, mà với cả ngành du lịch và xây dựng hình ảnh đất nước.

Nếu một ngày nào đó, xuất hiện những đoạn clip ca trù trên youtube thu hút được hàng triệu lượt xem, trong đó có những bài hát bằng tiếng Anh nhưng vẫn giữ được cốt cách của ca trù, thì có thể hoàn toàn yên tâm về việc bảo tồn lưu giữ ca trù. Và ca trù lúc đó, sẽ không chỉ là đặc sản văn hóa, mà còn là đặc sẳn du lịch của Việt Nam.


BOX

Ngày 13/3/09, hồ sơ ca trù được trình lên UNESCO đề nghị công nhận di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Ngày 20/4/09, Bộ VHTT&DL lịch họp báo cho biết, cả nước hiện chỉ còn 21 nghệ nhân hát ca trù, nhưng cũng chỉ có 12 cụ có đủ sức khỏe để truyền dạy, và cũng chỉ truyền được khoảng 30 trong số 56 thể cách của ca trù.



Thứ Tư, 10 tháng 6, 2009

Ẩm thực vực ca trù: Ca trù còn hay mất?


Thứ Tư, 10/06/2009, 11:26
TP - Sở dĩ ca trù được người Việt yêu mến, và thế giới trân trọng vì tinh thần của bộ môn nghệ thuật này. Nay bị tước mất phần tinh túy, ca trù liệu có sống?

Ảnh: TTXVN

Đọc bài "Ẩm thực có vực nổi ca trù", không khỏi tự đặt câu hỏi: Nếu ca trù phải nương vào chuyện ăn uống như vậy để sống, và "có thể đem đến từng nhà nếu được yêu cầu. Giá mỗi phần ăn từ 50.000đồng đến 100.000đồng" thì có còn là ca trù nữa không, hay phải gọi bằng tên khác, tỷ dụ ca đám chẳng hạn.

Việt Nam vừa trình lên UNESCO hồ sơ ca trù, đề nghị công nhận di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ gấp. Vậy, di sản nào bán có giá từ 50.000 đến 100.000 đồng, lại được mang tận nhà, mà cần bảo vệ khẩn cấp. Nếu có, thì đây là di sản văn hóa rẻ nhất thế giới.

Ca trù được ví như loại hình ca nhạc thính phòng của Việt Nam trong tương quan với nhạc thính phòng phương Tây. Theo Goethe, nhạc thính phòng phương Tây, nhất là khi được trình diễn bởi tứ tấu bộ dây, là cuộc trò chuyện lý tính của nhóm bốn người. Còn ca trù khi biểu diễn được coi như cuộc trò chuyện cảm xúc của nghệ sĩ và người thưởng lãm.

Phông văn hóa nâng đỡ nhạc thính phòng phương Tây là văn hóa duy lý đầy ắp cấu trúc. Còn phông văn hóa nâng đỡ ca trù là duy cảm và giao tình của người Việt. Nay tước mất phông nâng đỡ này đi, mà thay bằng chuyện ăn uống? Khi đó, lễ mở xiêm áo ra nghề của ca nương có cần thay bằng tên khác như mở chảo, mở nồi?

Người xưa gọi lễ ra nghề của ca nương là lễ mở xiêm áo chứ không phải mở giọng, mở lời để nhắc nhở, cần thưởng lãm ca trù như một vẻ đẹp tổng thể, toàn bích thông qua hình ảnh mở xiêm áo của người đẹp còn e ấp, không chỉ tập trung vào âm nhạc thuần túy. Còn nay khi thưởng lãm ca trù lại chỉ chăm chắm vào tô phở và bát cháo lòng?

Nghệ thuật trở thành kiệt tác khi đẹp và có tư tưởng. Ca trù còn đi xa hơn thế. Bên cạnh vẻ đẹp của ca từ, trang phục, không gian trình diễn và của chính đào nương, còn luôn phảng phất triết luận biện chứng không thể lặp lại của dòng cảm xúc.

Vậy thì triết luận nào trong tô bún này: Đầy đĩa ốc nhồi ăn những bổ/ Cả tô cua gạch chén càng ngon (bài Riêu cua, bún ốc)?

Tư tưởng nào trong bát cháo lòng này: Thong thả húp quanh ngồi ngẫm nghĩ/ Thòm thèm vét sạch tựa suy tư (Cháo lòng)?

Di sản văn hóa phi vật thể nào cần bảo vệ khẩn cấp trong bát phở này: Phở đích thị ban đầu đâu cần mì chính/ Phở ngon lành, bổ rẻ, người khó tính cũng ăn (Tôi yêu phở)?

Sự ăn uống muốn thành nghệ thuật phải có văn hóa nâng đỡ chứ không có chuyện ngược lại, ăn uống nâng đỡ tư tưởng và nghệ thuật. Đã thế còn khẳng định: "Tất cả thơ, nghệ sĩ hát đã sẵn sàng. Nhà hàng cũng sẵn sàng".

Đại chúng hóa ca trù là việc nên làm, tránh quan niệm cực đoan "phải lịch lãm cả đời mới hiểu được một tiếng phách tre". Song, tầm thường hóa đến độ ấy, e rằng không vực nổi mà có khi còn là cách nhanh nhất để giết chết ca trù.

Giáp Văn
Từ Liverpool, Anh


Copyright (C) 2005 Tien Phong Online

Thứ Hai, 25 tháng 5, 2009

Ca trù trên youtube, sao không?


Thứ Hai, 25/05/2009, 08:33

TP - Ngày nào đó, những đoạn clip ca trù xuất hiện trên youtube, thu hút hàng triệu lượt xem, có bài bằng tiếng Anh nhưng vẫn giữ được cốt cách ca trù, thì sao nhỉ.

1. Niềm vui hồ sơ ca trù vượt qua vòng thẩm định của UNESCO chưa qua thì nỗi buồn cần bảo vệ khẩn cấp đã xộc đến*.

Ca trù đúng là rất khó học, khó hát. Để ra nghề, đào nương đào kép phải học có khi cả chục năm. Nhiều nghệ nhân vì thế mà giới hạn việc truyền nghề, sợ rằng dạy không đến nơi đến chốn sẽ làm hỏng ca trù.

Thực tế cho thấy, có người học vài ba tháng cũng có thể hát vài bài, và ít nhiều thấm được nét hay nét đẹp. Một người nước ngoài không thạo tiếng Việt như Pia Qvanstrom (người Thụy Điển) cũng hát được Bắc phản sau hai tháng.

Ngày 13/3/2009, hồ sơ ca trù được trình lên UNESCO đề nghị công nhận di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Ngày 20/4, Bộ VHTT&DL họp báo cho biết, hiện còn 21 nghệ nhân hát ca trù, nhưng chỉ 12 cụ đủ sức khỏe để truyền dạy, và cũng chỉ truyền được khoảng 30 trong số 56 thể cách của ca trù.

Chỉ vì nghĩ ca trù khó mà hạn chế việc truyền dạy, phổ thông hóa, là tự đặt rào cản. Cho rằng ca trù khó và cao sang nên chỉ đứng từ xa mà ngó, đến mức "phải lịch lãm cả đời mới hiểu được một tiếng phách tre"- thật ra không giúp ích, mà còn gián tiếp làm hại sự phát triển của ca trù.

2. Người Nhật tự hào về món sushi có mặt khắp thế giới. Chất lượng sushi đặt trong ngăn lạnh ở siêu thị các nước thua xa nguyên gốc ở Nhật, nhưng không vì thế mà người ta kết luận sushi Nhật Bản kém ngon và đánh giá thấp món ăn này.

Người Hàn Quốc tự hào về môn võ Teakwondo. Kỹ thuật và tinh thần võ đạo của Taekwondo khi được truyền giảng ở các nước không thể bằng ở Hàn Quốc. Nhưng người Hàn đã khôn ngoan đơn giản hóa Taekwondo thành môn thể thao để đưa vào thi đấu trong các kỳ Olympic. Nhờ thế Taekwondo, và phần nào đó là cả đất nước Hàn Quốc, thêm nổi tiếng.

Nghệ thuật hát giọng Hầu của người Mông Cổ cũng nổi danh không chỉ nhờ sự lưu diễn của các nghệ sĩ, sự quan tâm của các học giả mà còn nhờ những đoạn clip ngắn trên youtube mà tính sơ qua, thu hút hơn triệu lượt xem trong vòng chưa đến hai năm, trong khi dân số nước này chưa đầy ba triệu.

Cách bảo vệ văn hóa truyền thống hiệu quả bây giờ có lẽ là chủ động phổ biến nó ra thế giới thay vì băn khoăn phòng thủ trước làn sóng văn hóa ngoại ồ ạt. Internet ngày nay được coi như kẻ khổng lồ nâng đỡ mọi loại hình giao lưu văn hóa. Điều này càng ngày càng được chứng minh.

Nếu ngày nào đó, xuất hiện những đoạn clip ca trù trên youtube thu hút hàng triệu lượt xem, trong đó có những bài hát bằng tiếng Anh nhưng vẫn giữ được cốt cách của ca trù, có lẽ đáng yên tâm về việc bảo tồn lưu giữ? Ca trù lúc đó không chỉ là đặc sản văn hóa, mà còn có thể là một đặc sản du lịch Việt Nam.

Giáp Văn
(Liverpool, Anh)


Copyright (C) 2005 Tien Phong Online

Chủ Nhật, 3 tháng 5, 2009

'Nhạc thính phòng' ta và Tây


Giáp Văn Dương
Tranh vẽ về ca trù (Ảnh: catru library/viettimes.com)

Nghệ thuật ca trù, với vẻ đẹp như một tổng thể và thuần Việt, với tinh thần phóng khoáng sống động giàu cảm xúc nhưng gần gũi khi biểu diễn và thưởng lãm, đã vượt ra khuôn khổ của loại hình âm nhạc thính phòng, trong tương quan so sánh với thể loại này của nền âm nhạc Tây phương.

Ca trù có thể coi là "ca nhạc thính phòng" của Việt Nam trong tương quan so sánh với nhạc thính phòng của phương Tây. Nhưng giữa hai thể loại nhạc thính phòng này, có nhiều điểm khác biệt thú vị.

Nhạc thính phòng phương Tây, sở dĩ có tên là "thính phòng" vì không gian biểu diễn và thưởng lãm thường chỉ giới hạn trong một gian phòng.

Thể loại âm nhạc này ban đầu chỉ được biểu diễn trong những gia đình gia đình quý tộc, trí giả, chủ yếu là để cho những người bạn thân thiết chia sẻ với nhau.

Vì thế, nhạc thính phòng phương Tây thường được miêu tả là "âm nhạc của những người bạn". Và buổi hòa nhạc thính phòng được coi là cuộc trò chuyện và chia sẻ của riêng họ.

Tuy nhiên, do văn hóa duy lý và đặc thù của nền âm nhạc kí âm, cuộc trò chuyện trong nhạc thính phòng là cuộc trò chuyện lý tính mang đầy cấu trúc: có phát ngôn, có người dẫn, người nghe, người bình luận và thậm chí là phản đối.

Trò chuyện lý tính

Tứ tấu đàn dây Dominant
Tứ tấu đàn dây violon là một loại hình thính phòng cổ điển phương Tây phổ biến.

Tất cả đều được tiến hành bởi âm nhạc, thông qua sự biểu diễn và thể hiện của từng nghệ sĩ. Vì thế, Goethe đã nói: nhạc thính phòng, nhất là khi được trình diễn bởi tứ tấu bộ dây, là cuộc trò chuyện lý tính của nhóm bốn người.

Nhưng cuộc trò chuyện này không phải là ngẫu hứng, mà hầu như chỉ là sự lặp lại một định hình được sắp đặt từ trước. Và như một tất yếu, độ tự do khi biểu diễn và thưởng ngoạn của nhạc thính phòng phương Tây rất hạn chế, đến mức Steinhardt phải thốt lên: điều khó khăn trong mỗi trầm bổng của tứ tấu bộ dây là xác định mức độ tự do của mỗi nghệ sĩ trong từng thời khắc biểu diễn.

Còn ca trù, nếu chỉ xét về không gian biểu diễn và thưởng ngoạn ở các ca quán, thì sẽ là một thể loại âm nhạc thính phòng thuần Việt.

Nhưng khác với âm nhạc thính phòng phương Tây, ngoài kĩ thuật sử dụng và biểu diễn nhạc cụ của đào kép, thì phần quan trọng nhất, đóng vai trò linh hồn của nghệ thuật ca trù, là tiếng hát và nghệ thuật biểu diễn của ca nương.

Trò chuyện cảm xúc

Từ trái sang, nghệ nhân Chu Văn Du (đàn đáy), nghệ sỹ ưu tú Phó Thị Kim Đức, nhà nghiên cứu Ngô Linh Ngọc (cầm trầu)

Một cuộc biểu diễn ca trù những năm 1980 tại Hà Nội.

Tiếng trống tiếng phách, tiếng đàn đáy hòa quyện với lời ca như thốt ra từ trong gan ruột của đào nương, vẻ đẹp của ca từ, thường được viết ra từ những trải nghiệm tim óc của người chí sĩ-nghệ sĩ hoặc bậc danh nhân, cộng với tâm trạng của cả nghệ nhân lẫn người thưởng lãm, làm cho ca trù biểu cảm hơn nhiều so với nhạc thính phòng phương Tây.

Trong ca trù, vẫn sẽ có một cuộc trò chuyện, nhưng là cuộc trò chuyện của vẻ đẹp và cảm xúc chứ không phải là cuộc trò chuyện của lý tính. Người cầm chầu có thể khen chê ngay tại chỗ, người đàn người hát cũng có thể sửa ngay trong khi trình diễn. Việc ngừng việc nghỉ, khi đàn khi hát, càng làm cho điều này thêm khả dĩ.

Độ tự do của nhệ thuật ca trù vì thế rất lớn. Người hát người nghe không chỉ thưởng thức ca trù bằng thính giác trong một căn một căn phòng giới hạn qua việc lắng nghe lý tính như trong nhạc thính phòng phương Tây, mà là sự thưởng lãm đầy cảm xúc và ngẫu hứng.

Vì thế, tuy cùng một bài hát, nhưng mỗi lần diễn và mỗi lần thưởng lãm là mỗi khác nhau. Điều này phảng phất tinh thần biện chứng không thể lặp lại của triết luận.

Ca trù cũng vì thế trở thành "thứ âm nhạc không thể ký âm", vì không ai có thể kí âm dòng chảy cảm xúc của người nghệ sĩ lẫn người thưởng lãm.

Và âm nhạc ca trù, nếu xét trong tương quan so sánh với nhạc thính phòng phương Tây, đã vượt qua khái niệm "thính" (nghe nhạc) và "phòng" (không gian giới hạn) để trở thành thứ âm nhạc rộng mở, đầy rẫy tự do và tươi mới đẹp đẽ giàu cảm xúc.

Vượt ngoài khuôn khổ

Một bức họa ca trù (daigiang website)

Ca trù đi vào hội họa đương đại Việt Nam.

Khi biểu diễn và thưởng thức ca trù, ngoài kĩ thuật sử dụng nhạc cụ và phối diễn như trong nhạc thính phòng phương Tây, một phần quan trọng không kém là trang phục của nghệ nhân, vẻ đẹp nhuần nhị thanh nhã của đào nương, tác phong tận tụy trầm tĩnh của đào kép và lối dẫn dắt, thưởng ngoạn của quan viên.

Cái đẹp trong trang phục, thần thái khi biểu diễn, kết hợp với vẻ đẹp của lời ca tiếng đàn, nghệ thuật "vê vẩy" của đào kép, "ém hơi nhả chữ" của đào nương, đã trở thành linh hồn của buổi diễn và thưởng lãm. Không phải ngẫu nhiên mà buổi trình diễn ra nghề của ca nương được gọi là "lễ mở xiêm áo".

Mở xiêm áo chứ không phải là mở giọng mở lời. Và cụm từ "mở xiêm áo" làm ta hình dung đến vẻ đẹp toàn bích của người phụ nữ trong hội họa, nhắc nhở ta khi thưởng lãm ca trù thì phải thưởng lãm cái đẹp tổng thể nói chung, cái đẹp như của một phần tạo hóa, chứ không chỉ chăm chắm lắng nghe âm nhạc thuần túy.

Trong không gian thanh tịnh của kiến trúc đình đài, và mùi thơm thoang thoảng của trầm hương, người thưởng lãm không chỉ thưởng thức ca trù bằng thính giác, mà còn thưởng lãm bằng cả thị giác, khứu giác và tâm hồn nghệ sĩ bồng bột đồng điệu của riêng mình.

Nghệ thuật ca trù vì thế vượt ra ngoài khuôn khổ của âm nhạc nói riêng, để trở thành nghệ thuật trình diễn và thưởng lãm cái cái đẹp tổng thể nói chung trong một diễn tiến sống động đầy cảm xúc.

Giao tình, thuần Việt

Một cảnh biểu diễn ca trù

Gần đây hàng trăm CLB và nhóm nghệ sĩ biểu diễn ca trù phát triển trở lại ở VN.

Ngoài chức năng trò chuyện giữa những người bạn diễn như nhạc thính phòng Phương Tây, âm nhạc ca trù, khi được biểu diễn, còn tràn ngập giao tình với người thưởng ngoạn.

Với bậc trí giả, ca trù là chỗ để thổ lộ tâm tình, cảm xúc với bạn, với đời. Với đa số quần chúng, ca trù là lối dẫn vào ngôi đền nghệ thuật mà không cần được đào tạo bài bản về nhạc lý, vì có ai cấm người thưởng lãm hát thầm một vài câu ưng ý, vỗ một vài nhịp theo tiếng trống của lòng mình.

Nên ca trù, dù được giới quyền quí và trí giả yêu thích, cũng vẫn gần gũi và tràn ngập giao tình với đông đảo quần chúng. Điều này rất khác với nhạc thính phòng phương Tây, môn nghệ thuật chỉ dành cho hàng trí giả, quý tộc.

Ca trù là một trong những bộ môn nghệ thuật hiếm hoi thuần Việt, không chỉ ở lịch sử hình thành mà còn ở mỗi thực tại trình diễn. Từ trang phục cho đến nhạc cụ và phong thái thái của nghệ nhân.

Tất cả đều là vẻ đẹp thuần Việt nền nã. Khi biểu diễn ca trù, người nam thường mặc áo the khăn xếp, người nữ thì mặc áo dài, tóc vấn hoặc bỏ đuôi gà.

Tất cả đều là quốc phục từ xưa truyền lại. Nhạc cụ cũng là những thứ vô cùng gần gũi, không chỉ về nguồn gốc mà còn ở chất liệu. Trống có thể coi là nhạc cụ đầu tiên, là quốc nhạc của Việt Nam từ thuở trống đồng xuất hiện.

Còn phách và sênh là những nhạc cụ vô cùng đơn giản được làm từ tre và gỗ, ai cũng có thể chạm vào và chơi thử mà không có cảm giác lo ngại như khi cầm trên tay một chiếc vĩ cầm.

Vì thế, ca trù là bộ môn nghệ thuật thuần Việt và thấm đẫm hồn Việt đến từng chi tiết. Và cũng vì thế, nghệ thuật ca trù sẽ mãi mãi là một viên ngọc quí mà mỗi người Việt cần có ý thức gìn giữ và thưởng lãm.

Bài viết thể hiện văn phong và quan niệm của tác giả - một người hâm mộ ca trù đang sống và làm việc tại Anh Quốc, không phải của BBC. Quý vị có ý kiến bình luận, đóng góp, xin gửi về địa chỉ vietnamese@bbc.co.uk