Hiển thị các bài đăng có nhãn bài viết. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn bài viết. Hiển thị tất cả bài đăng

Thứ Ba, 11 tháng 1, 2011

Báo cáo vị báo cáo

Giáp Văn Dương

Những báo cáo và chiến lược quan trọng nhất của đất nước, thay vì đi thẳng vào giải quyết những vấn đề nóng bỏng của đời sống, lại chỉ tập trung tô vẽ cho chính mình để đạt đến độ “hoàn hảo giả tạo”, trở thành những Báo cáo vị báo cáo, Chiến lược vị chiến lược nên khô cứng sáo mòn và xa lạ với cuộc sống. Tính bất khả thi của những báo cáo và chiến lược này vì thế là tất yếu.

Đọc lại những văn bản quan trọng nhất của đất nước trong thời gian gần đây, dù đã được trình hoặc đang ở dạng bản thảo lấy ý kiến của nhân dân, thì cảm tưởng sáo mòn, xa rời cuộc sống dội lên đến tận cùng. Cụ thể là những lập luận, nhận định, định hướng... thường không có cơ sở và logic chặt chẽ, quá đỗi chung chung và sáo mòn đến mức nhàm chán.

Từng câu từng đoạn khi để tách rời thì rất đúng, rất khó bắt bẻ nhưng khi kết hợp lại thành một tổng thể thì như một cái xác không hồn và lộn xộn đến mức khó chấp nhận. Đơn cử như trích đoạn trong “Dự thảo chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011-2020”, một văn bản đang được trình lấy ý kiến của nhân dân như sau:

“Diện mạo của đất nước có nhiều thay đổi. Thế và lực của đất nước vững mạnh thêm nhiều; vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế được nâng lên, tạo ra những tiền đề quan trọng để đẩy nhanh công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất nước và nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân.

Đạt được những thành tựu nêu trên là nhờ phát huy được sức mạnh toàn dân tộc, sự nỗ lực phấn đấu vượt bậc, năng động sáng tạo của toàn dân, toàn quân, cộng đồng doanh nghiệp và của cả hệ thống chính trị dưới sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng, sự quản lý điều hành có hiệu quả của Nhà nước.

Tuy nhiên, những thành tựu đạt được chưa tương xứng với tiềm năng. Kinh tế phát triển chưa bền vững, chất lượng tăng trưởng, năng suất, hiệu quả, sức cạnh tranh của nền kinh tế còn thấp, các cân đối kinh tế vĩ mô chưa thật vững chắc. Huy động và hiệu quả sử dụng các nguồn lực còn hạn chế. Tăng trưởng kinh tế còn dựa nhiều vào các yếu tố phát triển theo chiều rộng, chậm chuyển sang phát triển theo chiều sâu. Các lĩnh vực văn hoá, xã hội còn nhiều bất cập, một số mặt còn bức xúc. Môi trường ở nhiều nơi đang bị ô nhiễm nặng. Thể chế kinh tế thị trường, chất lượng nguồn nhân lực, kết cấu hạ tầng vẫn là những điểm nghẽn cản trở sự phát triển. Nền tảng để Việt Nam trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại chưa được hình thành đầy đủ. Vẫn đang tiềm ẩn những yếu tố gây mất ổn định chính trị - xã hội và đe dọa chủ quyền quốc gia.”

Người đọc có lý trí bình thường, khi đọc đoạn văn bản này không khỏi có ý nghĩ về logic của văn bản và trình độ của những người soạn thảo:

  • Nếu “Diện mạo của đất nước có nhiều thay đổi. Thế và lực của đất nước vững mạnh thêm nhiều…” thì vì sao ‘Các lĩnh vực văn hoá, xã hội còn nhiều bất cập, một số mặt còn bức xúc. Môi trường ở nhiều nơi đang bị ô nhiễm nặng”? Thay đổi ở đây, như vậy, là thay đổi gì?
  • Nếu đã “phát huy được sức mạnh toàn dân tộc, sự nỗ lực phấn đấu vượt bậc, năng động sáng tạo của toàn dân, toàn quân, cộng đồng doanh nghiệp và của cả hệ thống chính trị” thì vì sao “kinh tế phát triển chưa bền vững, chất lượng tăng trưởng, năng suất, hiệu quả, sức cạnh tranh của nền kinh tế còn thấp, các cân đối kinh tế vĩ mô chưa thật vững chắc”? Sức mạnh toàn dân tộc, năng động sáng tạo của toàn quân toàn dân, cộng đồng doanh nghiệp và cả hệ thống chính trị có lẽ nào chỉ mang lại những kết quả yếu kém như trên? Nếu đúng thì dân tộc, cộng đồng doanh nghiệp và hệ thống chính trị đó cần xem lại mình. Còn nếu sai thì nội dung của đoạn trích dẫn trên là hoàn toàn vô nghĩa.
  • Nếu đất nước được vận hành “dưới sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng, sự quản lý điều hành có hiệu quả của Nhà nước” thì vì sao “những thành tựu đạt được chưa tương xứng với tiềm năng”, “sức cạnh tranh của nền kinh tế còn thấp, các cân đối kinh tế vĩ mô chưa thật vững chắc”, “các lĩnh vực văn hoá, xã hội còn nhiều bất cập, một số mặt còn bức xúc”, “môi trường ở nhiều nơi đang bị ô nhiễm nặng”? Sự lãnh đạo như vậy có được gọi là đúng đắn, sự quản lý như vậy có được gọi là hiệu quả?
  • V.v…

Chỉ một đoạn văn bản ngắn như vậy mà đã chứa vô số những lập luận và nhận định lủng củng thì cả một văn bản dài, chưa kể hàng trăm văn bản mang tính chỉ đạo khác sẽ ra đời từ văn bản này, sẽ chứa đựng biết bao nhiêu củng lủng lầm sai?

Giật mình: Đây là một đoạn trong một văn bản quan trọng bậc nhất của đất nước hiện nay: Dự thảo chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011-2020. Nếu văn bản này được thông qua, trở thành kim chỉ nam cho mọi hoạt động quản lý và điều hành đất nước trong 10 năm tới thì hậu quả sẽ như thế nào?

  • Sẽ đẻ ra một đất nước lủng củng và phi logic như đoạn văn bản đã trích dẫn ở trên?
  • Và để đối phó với những lủng củng phi logic đó, sẽ lại ra đời hàng trăm văn bản lủng củng phi logic khác để hợp thức hóa, logic hóa những lủng củng và phi logic đã có?
  • Và một hệ thống phương tiện đủ loại đủ kiểu sẽ đi vào hoạt động hết công suất để đảm bảo cho việc hợp thức hóa, logic hóa được thành công?
  • Và để chấp nhận chúng, con người phải được huấn luyện để trở thành lủng củng và phi logic một cách tương ứng?
  • Nếu không, họ sẽ phải làm gì? Tự cắt bỏ khả năng tư duy và cảm nhận để trở nên vô cảm hay sẽ lao vào bài bạc, vũ trường, thuốc phiện… để quên đi cái lủng củng và phi logic của thực tế?
  • Một xã hội suy đồi và một đất nước suy vong khi đó có còn xa?

Nhức nhối:

  • Chúng ta sẽ đi về đâu dưới sự chỉ dẫn của những chiến lược này?
  • Chúng ta phải làm gì với mớ bòng bong này?

Thứ Sáu, 27 tháng 8, 2010

Học gì từ Nguyễn Trường Tộ?

Giáp Văn Dương

Bài học lớn nhất mà chúng ta học được từ Nguyễn Trường Tộ chính là sự thất bại của ông trong việc kiến nghị những giải pháp canh tân đất nước với tư cách một trí thức. Từ đó thấy rằng, chỉ khi nào người trí thức tự giác tránh con đường cụt mang tên “Trí thức cận thần” để đi trên con đường mới - con đường trí thức độc lập, trí thức dấn thân - thì đất nước mới có thể tránh được nguy cơ trở thành “đất nước cận thần” và giữ được nền độc lập đúng nghĩa.

Mỗi khi nói về sự canh tân của nước Nhật, ta không khỏi nghĩ đến Fukuzawa Yukichi.

Mỗi khi nghĩ đến Fukuzawa Yukichi, ta không khỏi nghĩ đến Nguyễn Trường Tộ.

Cả Fukuzawa Yukichi và Nguyễn Trường Tộ đều là là những nhà tư tưởng về cải cách, sống cùng giai đoạn lịch sử. Nhưng một người thành công, một người thất bại.

Câu hỏi đặt ra là: Vì sao Fukuzawa Yukichi thành công, còn Nguyễn Trường Tộ thì thất bại?

Một phần của câu trả lời đến từ sự khác nhau trong cách tiếp cận của hai người.

Trí thức độc lập

Sau khi tiếp thu nền văn minh phương Tây, và nhận thấy cần phải tiến hành cải cách để canh tân đất nước nhằm giữ nền độc lập, vươn lên sánh vai cùng các cường quốc phương Tây, Fukuzawa Yukichi tiến hành chương trình hành động của mình.

Các việc làm của Fukuzawa Yukichi tương đối phong phú, nhưng có thể khái quát ngắn gọn như sau: mở trường dạy học, dịch sách, viết sách, làm báo để truyền bá văn minh phương Tây cho trí thức và dân chúng Nhật Bản.

Ông tìm cách khai sáng cho dân chúng và trí thức Nhật Bản, lúc đó còn chìm đắm trong lối học từ chương ảnh hưởng của Nho giáo Trung Hoa, thông qua việc cổ vũ lối thực học của phương Tây; xây dựng hình mẫu trí thức độc lập và chủ trương “độc lập quốc gia thông qua độc lập cá nhân”.

Bản thân ông cũng hành động như một hình mẫu của trí thức độc lập, không phục thuộc vào giới cầm quyền.

Ông kêu gọi trí thức Nhật Bản lúc bấy giờ hãy "coi trọng quốc gia và coi nhẹ chính phủ", tự tin vào sức mạnh và vị thế độc lập của mình. Từ đó dấn đến niềm tin tuyệt đối vào sức mạnh của tri thức và nền văn minh mới mẻ có tác dụng giải phóng tư duy và bồi đắp sự độc lập của cá nhân.

Khi trường Đại học Keio do ông sáng lập có nguy cơ phải đóng cửa vì nội chiến, chỉ còn 18 học sinh, nhưng ông vẫn tin tưởng: “Chừng nào ngôi trường này còn đứng vững, Nhật Bản vẫn sẽ là quốc gia văn minh trên thế giới”.

Fukuzawa Yukichi sống và làm việc như một trí thức độc lập điển hình.

“Trí thức cận thần”

Khác với Fukuzawa Yukichi, Nguyễn Trường Tộ, sau khi tiếp thu văn minh phương Tây, không truyền bá để khai sáng cho đại chúng mà dành phần lớn tâm sức cho việc viết tấu trình gửi nhà Vua. Tất cả các bản tấu trình và điều trần của ông đều không được đưa ra sử dụng, dù hơn ai hết, ông biết được giá trị thật của chúng: "Tế cấp luận thâu tóm trí khôn của thiên hạ 500 năm nay... Bài Tế cấp luận của tôi nếu đem ra thực hành hàng trăm năm cũng chưa hết".

Bằng cách đó, ông đã phụ thuộc tuyệt đối vào nhà cầm quyền, đánh mất vị thế độc lập của người trí thức. Nói cách khác, ông hành xử như một “trí thức cận thần”: Viết tấu trình và chờ đợi sự sáng suốt của nhà Vua.

Như thế, ông đã tự tước đi cơ hội của chính mình, và rộng ra là của cả dân tộc, vì trong suốt lịch sử, số lượng các minh quân vô cùng ít.

Những kiến nghị cải cách của ông, dù đúng đắn và có tầm vóc thời đại, nhưng rốt cuộc lại trở nên vô dụng.

Do hành xử như một “trí thức cận thần”, không có được sự độc lập cho bản thân mình, dẫn đến không có đóng góp gì đáng kể vào sự hình thành giới trí thức đúng nghĩa, nên sau khi ông mất đi, không có người tiếp nối. Tư tưởng canh tân đổi mới của ông vì thế bị chìm vào quên lãng.

Bài học cho hậu thế

Sự thất bại của Nguyễn Trường Tộ chính là bài học lớn nhất dành cho hậu thế. Tiếc rằng, bài học này, dù phải trả học phí rất đắt bởi không chỉ Nguyễn Trường Tộ mà còn cả dân tộc, không được sử dụng.

Những người có trách nhiệm thậm chí còn cổ vũ và yêu cầu trí thức phải đi theo lối con đường “trí thức cận thần” của Nguyễn Trường Tộ khi cho rằng: Trí thức muốn kiến nghị hay phản biện xã hội, cần gửi cho các cơ quan hữu trách trước khi phổ biến ra ngoài xã hội.

Lịch sử đã chứng minh: Đi theo còn đường đó là đi vào ngõ cụt. Làm theo cách đó là kéo lùi bước đi của dân tộc.

Trước tình cảnh đó, không còn cách nào khác, người trí thức phải tự giác tránh con đường cụt đó, con đường “trí thức cận thần”, để đi con đường mới: con đường trí thức độc lập, trí thức dấn thân.

Chỉ khi đó, đất nước mới tránh được nguy cơ trở thành “đất nước cận thần”, và giữ được nền độc lập đúng nghĩa.

Việc Quốc hội lắng nghe tiếng nói của những trí thức độc lập trong thời gian gần đây cho thấy con đường trí thức độc lập đã được khai mở, chỉ chờ người dấn bước.

---

Ghi chú:

1. Trái với dự đoán, sau khi kiểm tra tôi thấy: cụm từ “trí thức cận thần” chưa phổ biến, và chưa thấy xuất hiện trên mạng internet.

2. Tôi được biết cụm từ này trong một thảo luận với một người bạn, TS. Nguyễn Đức Thành, vào khoảng đầu tháng 5/2010. Theo anh Thành, cụm từ này được hình thành trong một thảo luận của anh với một người bạn khác, TS. Nguyễn An Nguyên. Tuy nhiên, anh cũng không rõ đã có ai sử dung cụm từ này trước đó hay chưa.

3. Có một cụm từ khác có nghĩa gần tương tự với “trí thức cận thần”, đó là “trí thức phò chính thống”, do nhà văn Phạm Thị Hoài nêu ra. Tuy nhiên, theo tôi, nội hàm của hai cụm từ này có nhiều điểm khác biệt khá tinh tế.

4. Nếu ai đã thấy văn bản nào có cụm từ này rồi thì vui lòng báo cho tôi biết. Cá nhân tôi thấy cụm từ này có một nội hàm đáng suy ngẫm.


Thứ Ba, 26 tháng 1, 2010

Khai phá những con đường


(Bài này đăng trên Sinh viên Việt Nam số Tết, nhưng tít bị đổi từ "khai phá" thành "khám phá" và biên tập mất những đoạn chữ đỏ (chắc nghỉ chơi với SVVN quá à), theo tôi là đoạn hay nhất. Lý do chưa rõ.)

Giáp Văn Dương

Nói đến thành công, người ta thường nói đến việc chinh phục các đỉnh cao mà không mấy ai nghĩ đến việc khai phá những con đường.

Chinh phục đỉnh cao là khó khăn, là gian nan, là vinh quang và đáng ghi nhận. Không có khát vọng cháy bỏng, không có đam mê cùng cực thì không thể vươn tới những đỉnh cao, dù ở bất cứ lĩnh vực nào.

Khi đạt đến đỉnh cao, cảm giác vinh quang thường ùa đến cùng những lời ca ngợi. Nhưng khi khai phá những con đường mới, người mở đường thường sống trong sự cô đơn và hiểu lầm, đôi khi dè bỉu của người đời, vì cái mới, cái khác thường bao giờ cũng là cái khó chấp nhận đối với số đông.


Khai phá những con đường, vì thế cũng gian nan và cần đam mê không kém gì chinh phục những đỉnh cao. Người mở đường, thường phải mò mẫm trong bất định, nên cần bản lĩnh, đôi khi cao hơn cả người chinh phục những đỉnh cao định trước.

Nhưng nhờ có họ mà những con đường mới được mở ra, hữu hình và vô hình. Những con đường của tư duy, của cách sống, cách làm việc, của cách ứng xử với bản thân mình, cộng đồng và môi trường, của cách vươn lên để đạt được một tầm cao mới.

Những con đường của tự do, của giải phóng bản thân khỏi những quán tính và thói quen đã ăn sâu vào não bộ. Những con đường của khát vọng tìm kiếm một chân trời mới thênh thang rộng mở.

Những con đường còn ngủ quên chờ người đánh thức.

Ngày xưa Lỗ Tấn viết: “Cũng giống như những con đường trên mặt đất; kỳ thực, trên mặt đất vốn làm gì có đường. Người ta đi mãi thì thành đường mà thôi". Biết bao thế hệ đã tin như thế. Những con đường có được do người đi mãi mà thành.

Nhưng bạn ơi, tôi mong bạn đừng đừng tin như thế. Những con đường có được không phải do người đi mãi mà thành. Những con đường có được là do người khai phá.

Những con đường của sáng tạo, chưa có một dấu chân người. Những con đường mở ra cả một chân trời mới.

Những con đường làm mới bạn và tôi. Những con đường làm mới cuộc sống vốn đã quá nhàu nhĩ.

Những con đường đẩy lùi sự sợ hãi và dốt nát.Những con đường mang đến hy vọng, hạnh phúc và bình an.

Con đường do bàn tay mình khai phá, bàn chân mình dẫn bước là con đường của tự do, quí giá, tinh khôi.

Con đường dưới ngón tay kẻ khác, do người khác đi mãi mà thành, là con đường của nô lệ, lười biếng, cũ nát.

Nếu những con đường ta đi đều là con đường do người khác đi mãi mà thành thì cuộc sống này nhàm chán đến mức nào?

Nếu những con đường ta đi đều là con đường do người khác đi mãi mà thành thì đích đến của ta có khác gì đích đến của kẻ khác?

Nếu những con đường ta đi đều là con đường do người khác đi mãi mà thành thì sự có mặt của ta trên cõi đời này có phải là thừa?

Nếu những con đường ta đi đều là con đường do người khác đi mãi mà thành thì tương lai chỉ là lặp lại của quá khứ, đâu còn chỗ cho sáng tạo, ước mơ và hy vọng?

Những con đường do người khác đi mãi mà thành là những con đường cụt, vì đó là con đường của a-dua và lười biếng.

Vì thế bạn ơi, hãy đi con đường quí giá tinh khôi mà bỏ qua con đường lười biếng cũ nát.

Hãy khai phá những con đường mới, vì chỉ có những con đường đó mới đưa ta đến những chân trời mới.

Chỉ có những con đường đó mới làm cho ta trở nên cần thiết ở cõi đời này.

Hãy mạnh dạn từ bỏ những con đường cũ nát đang đi nếu cần thiết. Vì chúng không đưa ta đến tương lai, mà kéo ta về quá khứ, hoặc cùng lắm cũng chỉ đưa ta đi vòng vo xung quanh hiện tại.

Thời gian quí giá.

Thời gian mải miết trôi.

Tuổi trẻ quí giá.

Tuổi trẻ lặng lẽ qua.

Nên đừng phí thời gian và tuổi trẻ để lùi về quá khứ hoặc vòng vo quanh hiện tại bạn nhé.

Hãy dành thời gian khai phá những con đường. Dù mình không đi trọn thì con đường vẫn còn đó, sẽ có người đi tiếp.

Những con đường của tư duy. Những con đường nối liền quá khứ-hiện tại-tương lai sẽ đưa bạn, đưa tôi, đưa đất nước bước sang những chân trời mới.

Những con đường, bạn ơi, hãy dành thời gian khai phá những con đường!

Thứ Tư, 13 tháng 1, 2010

Thoát Thân theo phương thẳng đứng

(Bài này đăng sáng nay 13/01/2010 trên Tuần Việt Nam, chỉ biên tập một từ: tháo gông, đứng dậy, sáng lòa --> rũ bùn, đứng dậy, sáng lòa. Nay đăng lại bản thảo ở đây làm tư liệu.)

Giáp Văn Dương

Thoát Thân theo phương thẳng đứng sẽ khắc phục được những nhược điểm của chủ trương Thoát Á gây ra, tránh việc kéo chậm bước chân của lịch sử do phải học lại từ đầu bài học của nước Nhật 125 năm trước một cách máy móc.


Bài viết này có mục đích làm rõ thêm quan điểm “thay vì tính chuyện Thoát Á, Thoát Âu, Thoát Mỹ..., Việt Nam cần tính chuyện Thoát Thân trước hết” đã nêu trong bài “Thoát Thân Luận”, và chỉ ra phương thức Thoát Thân theo phương thẳng đứng. Đồng thời bài viết cũng được sử dụng như một sự trao đổi với ý kiến “Thoát Á mới có thể Thoát Thân” của TS. Phạm Gia Minh.

Châu Á đã khác

Châu Á ngày nay đã khác hoàn toàn so với châu Á 125 năm về trước khi nước Nhật tiến hành công cuộc Duy Tân Minh Trị với chủ trương “Thoát Á” làm nền tảng.

Châu Á ngày nay không còn là đối tượng xâm chiếm làm thuộc địa của thực dân phương Tây như thời đó, mà đã trở trung tâm kinh tế năng động bậc nhất của thế giới. Đặc biệt sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, châu Á đang được coi là đầu tàu kéo cả thế giới thoát ra khỏi khủng hoảng.

“Phương thức sản xuất châu Á” đã không còn là “phương thức sản xuất nhà nước”. Tư hữu, quyền công dân, thị trường đã được thiết lập ở châu Á, thậm chí còn phát triển đến trình độ cao ở nhiều nơi như Nhật Bản, Hàn Quốc. “Mô thức tập trung - quan liêu - bao cấp” cũng gần như không còn tồn tại ở châu Á, trừ Bắc Triều Tiên.

Ở Việt Nam, thị trường cũng đã được hình thành và đang trong quá trình hoàn thiện; cơ chế tập trung - quan liêu - bao cấp cũng đã bị xóa bỏ hơn hai thập niên về trước; tư hữu, quyền công dân cũng đã được đảm bảo bằng luật pháp ở mức độ nhất định.

Những phân tích trên đây cho thấy châu Á đã thay đổi. Vì thế, đặt chủ trương “Thoát Á” cho Việt Nam vào lúc này là không thích hợp, dễ gây hiểu lầm và lúng túng trong việc ra chính sách, đồng thời đặt ra nhiều câu hỏi lớn không có lời giải đáp.

Thoát Á đi đâu?

Sự thành công của châu Á nói trên có sự đóng góp không nhỏ của những giá trị châu Á. Thành công của Trung Quốc trong suốt mấy chục năm một phần là nhờ việc nới lỏng sự quản lý của nhà nước và tăng tính tự chủ của thị trường. Đây có thể coi là học hỏi mô hình thị trường tự do của Tây Âu, cũng có thể là sự áp dụng tư tưởng Vô vi nhi trị của Lão Tử, một điển hình của giá trị châu Á, vào hoàn cảnh mới của Trung Quốc.

Chủ nghĩa vật chất phương Tây cũng đặt ra nhiều bài toán mà phương Tây hiện không có lời giải đáp, dẫn đến xu hướng tìm về các giá trị châu Á để phục hồi tính nhân văn, đảm bảo sự bền vững của gia đình và xã hội, sự hài hòa của con người với thiên nhiên v.v.

Nhiều học giả đã thậm chí đã cho rằng, thế kỉ 21 sẽ là thế kỉ của châu Á, và trung tâm thế giới đang dịch chuyển về châu Á.

Trong bối cảnh đó, chủ trương Thoát Á sẽ hiển nhiên dẫn đến câu hỏi: Thoát Á đi đâu, theo Âu, Mỹ, Phi hay Úc? Thoát Á có thực là sự khôn ngoan và cần thiết, không lẽ Thoát Á rồi lại tìm về châu Á như thế giới đang làm? Khi Thoát Á, vấn đề giữ bản sắc và an toàn văn hóa sẽ được xử lý thế nào?

Bản sắc và an toàn văn hóa

Muốn hay không, Việt Nam cũng là một nước châu Á, mang trong mình những giá trị châu Á điển hình. Theo thời gian, những giá trị này đã trở thành bản sắc. Nếu bây giờ tính chuyện Thoát Á, thì việc giữ bản sắc văn hóa liệu có đảm bảo?

Trong thời toàn cầu hóa và công nghệ phát triển như hiện giờ, biên giới địa lý giữa các nước đã bị xóa nhòa đi rất nhiều. Người dân có thể tự do đi lại, như trong khối ASEAN mà Việt Nam là một thành viên, thậm chí tự do tìm việc làm ở các nước như trong khối EU. Do đó, bản sắc văn hóa trở thành yếu tố chính để định nghĩa và đảm bảo sự tồn tại của một dân tộc. Mất văn hóa đồng nghĩa với dân tộc bị đồng hóa, diệt vong.

Điều này dẫn đến việc phải đảm bảo an toàn văn hóa trong quá trình phát triển để giữ bản sắc, đảm bảo sự bền vững từ bên trong của xã hội trước sự xâm lấn của văn hóa ngoại lai. Nếu tính chuyện Thoát Á vào thời điểm này, vấn đề giữ bản sắc và đảm bảo an toàn văn hóa trở nên nan giải, rủi ro.

Thoát Thân theo chiều thẳng đứng

Chủ trương Thoát Thân hoàn toàn có thể khắc phục được những nhược điểm và rủi ro của chủ trương Thoát Á nói trên, vì Thoát Thân có thể tiến hành theo phương thẳng đứng: vươn lên để nâng cao tầm vóc của mình trong khi vẫn giữ được bản sắc. Điều này giúp bảo vệ được những giá trị châu Á tích cực mà thế giới đã thừa nhận, đồng thời đảm bảo giữ gìn những tinh hoa và an toàn văn hóa.

Thoát thân theo phương thẳng đứng sẽ giúp đất nước thoát khỏi những kìm kẹp níu chân níu tay níu tầm nhìn để thẳng lưng vươn lên, tạo tư thế đĩnh đạc, hiên ngang, đủ tầm bao quát trên trường quốc tế.

Ngoài ra, Thoát Thân theo chiều thẳng đứng cũng tránh được câu hỏi nan giải là thoát đi đâu, từ đó tránh được những lúng túng trong việc ra chính sách, tạo được đồng thuận xã hội trong một cuộc chuyển đổi lớn.

Mấu chốt của việc Thoát Thân theo phương thẳng đứng là tháo gỡ những mô hình và luận thuyết lạc hậu, những thang giá trị giả tạo, những ngoại lai xa lạ với văn hóa Việt, những gông cùm vô hình đang kìm kẹp đầu óc và phá hoại sức sáng tạo của con người Việt Nam, v.v..., để từ đó vượt qua tâm lý tự mãn, sức ì văn hóa, tư duy tiểu nông, v.v... nhằm vượt lên chính mình, vươn vai đứng dậy với những thang giá trị mới trong một tâm thế và tầm cao mới; đồng thời tránh được những cạm bẫy do các mô hình, luận thuyết; thang giá trị giả tạo, lạc hậu... tạo ra, như: bẫy ngôn ngữ, bẫy giá trị, bẫy quan hệ, bẫy phát triển, bẫy thành tích, bẫy hành chính, v.v...

Những gông cùm vô hình và thang giá trị giả tạo, lạc hậu này đến từ đâu: châu Á, châu Âu hay châu Mĩ...; chúng chỉ mới kịp bén rễ trong xã hội hay đã ăn sâu từ ngàn đời? Trả lời những câu hỏi này không phải là điều quan trọng nhất hiện giờ. Điều quan trọng là phải nhìn thẳng vào chúng, gọi đúng tên, chỉ rõ mặt, rồi dũng cảm thoát khỏi chúng trước hết, không để chúng kìm kẹp và níu giữ chân mình.

Việc tháo những gông cùm này không hẳn sẽ êm ái, không đau đớn vì lâu ngày chúng đã bện vào thịt da, đầu óc. Nhưng không còn cách nào khác. Vì chỉ khi thoát được chúng, đất nước mới có thể làm một cuộc Thoát Thân lớn, vươn vai đứng dậy, sánh vai cùng các cường quốc năm châu. Nói một cách hình ảnh như Nguyễn Đình Thi là: tháo gông, đứng dậy, sáng lòa.

Đó là Thoát Thân theo phương thẳng đứng.

Thoát Thân để vượt lên chính mình.

Thoát Thân để hóa Rồng.

Đó không phải là mong ước, mà là mệnh lệnh của cuộc sống!

----
Ghi chú: Ban đầu bài đăng với tựa "Thoát thân theo chiều thẳng đứng".

Thứ Sáu, 8 tháng 1, 2010

Thoát thân luận (bản thảo)

(Bài này đăng sáng nay, 07/01/2010, trên Tuần Việt Nam, nhưng bị biên tập mất một vài câu, nay đăng lại đây làm tư liệu. Cập nhật: bài trên TVN sau 1 ngày thì bị cắt cả một đoạn dài, phần chữ đỏ là phần bị cắt so với bản hiện tại trên Tuần Việt Nam)

Giáp Văn Dương

Ngày 16 tháng 3 năm 1885, tờ Thời Sự Tân Báo của Nhật Bản cho đăng bài “Thoát Á Luận” của Fukuzawa Yukichi (1835-1901). Bài báo cổ vũ phong trào Minh Trị Duy Tân và chủ trương cải cách văn hóa Nhật Bản để phát triển kịp các nước phương Tây.

Nội dung chính của bài luận nổi tiếng này, cũng là chủ trương của Fukuzawa Yukichi, được tóm gọn trong hai chữ “Thoát Á”. Nghĩa là thoát khỏi vòng kiềm tỏa của nền văn hóa tiểu nông, cổ hủ lạc hậu, nặng về hình thức giả tạo bên ngoài của các nước châu Á mà Trung Quốc là điển hình, để học theo nền văn minh phương Tây và hội nhập vào thế giới bên ngoài.


Mục đích của chủ trương Thoát Á là giữ độc lập cho nước Nhật và giúp nước này phát triển theo kịp các nước phương Tây đương thời.

Chính nhờ chủ trương này, cộng với sự triển khai thành công của phong trào Duy Tân, nước Nhật đã hình thành được một hệ thống các thang giá trị mới và hội nhập được với bên ngoài, giúp cho nước Nhật không chỉ giữ được độc lập mà còn trở thành một cường quốc về kinh tế, văn hóa và khoa học kĩ thuật sau này.

Đến nay, bài Thoát Á Luận vẫn còn nguyên giá trị tham khảo cho những nước đang phát triển như Việt Nam, đến mức có nhiều người chủ trương: muốn phát triển, Việt Nam cũng cần phải làm một cuộc Thoát Á như Nhật Bản đã từng làm.

Nhưng như vậy có thực sự khôn ngoan, khi châu Á đang trỗi dậy mạnh mẽ, và thế kỉ 21 được cho là thế kỉ của châu Á? Và Việt Nam có thực sự cần thiết phải học lại từ đầu bài học của nước Nhật 125 năm về trước?

Muốn trả lời câu hỏi này, phải tìm xem những cản trở lớn nhất cho sự phát triển của Việt Nam hiện thời là gì?

Quan sát sẽ thấy đó là sức ì văn hóa và tâm lý tự mãn, không muốn thay đổi, thậm chí lảng tránh thay đổi trong một thế giới đang biến đổi không ngừng.

Những giáo điều cũ kĩ, những mô hình và luận thuyết lạc hậu, tuy đã thoái hóa trở thành hình thức và giả tạo, nhưng lại kịp trở thành những thang giá trị lưu hành trong xã hội.

Chúng không chỉ là những rào cản đơn thuần, mà thực sự trở thành những gông cùm, tuy vô hình và được che đậy bằng những mỹ từ, nhưng lại kìm kẹp và trói chặt sự phát triển.

Chúng trở thành những bẫy ngôn ngữ, bẫy giá trị, bẫy thành tích, bẫy hành chính... mà mỗi người, thậm chí cả dân tộc, sa vào và tốn hàng chục năm loay hoay không thoát ra được.

Vì thế, muốn phát triển, không còn cách nào khác là phải chỉ rõ mặt, gọi đúng tên và tìm cách thoát khỏi những gông cùm và bẫy vô hình này.

Chúng là gì?

-Là sự nhạo báng những giá trị phổ quát như Chân-Thiện-Mỹ: dối trá tràn lan; tin trộm cắp giết người hãm hiếp nhan nhản trên mặt báo hàng ngày; tranh giành, cướp, giật hỗn loạn sau mỗi lễ hội hoa...

-Là những giáo điều xa lạ, nhập khẩu từ bên ngoài bằng cách này hay cách khác, do chủ ý của con người hay ngẫu nhiên của lịch sử, làm biến dạng văn hóa và tư tưởng Việt.

-Là những thang giá trị lạc hậu, phản tiến bộ nhưng vẫn được phép, thậm chí dung túng để tồn tại, cản trở hoặc chặn đứng sự ra đời của những thang giá trị mới.

-Là những chỉ tiêu duy ý chí, lửng lơ ở trên trời nhưng lại bắt cả xã hội phải vắt sức chạy theo.

-Là bệnh thành tích, sẵn sàng đánh đổi tất cả, thậm chí phẩm giá con người, chỉ để làm đẹp các con số.

-Là quan liêu trì trệ, không quản được thì cấm, trói tay trói chân tất cả mọi người.

-Là những dự án treo, kế hoạch treo lãng phí hàng chục năm nguồn lực.

-Là văn hóa tiểu nông, tư duy nhỏ mọn, địa phương cục bộ, nhiệm kì.

-Là sự xuống cấp đạo đức, vô cảm trước cái xấu và cái ác.

-Là niềm tin đang bị xói mòn và vỡ ra từng mảng.

-Là im lặng đến rợn người.

-Là giả dối.

-V.v...

Chúng nhan nhản khắp mọi nơi, mọi cấp bậc, mọi mặt của đời sống. Phải gỡ bỏ chúng, thoát khỏi chúng trước hết.

Vì thế, thay vì tính chuyện Thoát Á hay Thoát Âu, Thoát Mỹ, hãy tính chuyện thoát khỏi những những gông cùm kìm kẹp và những thứ xấu xa phản tiến bộ đang nằm trong chính bản thân mình này trước hết. Nghĩa là phải vượt lên bản thân mình, tổ chức lại bản thân mình, thay đổi những thang giá trị đã bị lịch sử chứng mình là lạc hậu để hình thành nên những thang giá trị mới, trong một hình hài mới. Nếu không, những gông cùm kìm kẹp phản tiến bộ này không chỉ cản trở sự phát triển, mà còn trực tiếp đẩy đất nước đến đến bờ tụt hậu, suy vong do sập phải những bẫy ngôn ngữ, bẫy giá trị, bẫy thành tích, bẫy hành chính... mà chúng tạo ra.

Chủ trương này có thể gọi bằng một tên ngắn gọn: “Thoát Thân”, với hàm nghĩa: vượt lên bản thân mình, thoát khỏi những thang giá trị, những tư tưởng lạc hậu đang nằm trong chính bản thân mình để tránh sa lầy vào những bẫy vô hình do chúng tạo ra, từ đó hình thành những thang giá trị mới, tư tưởng mới, tiến bộ, hiện đại, mở đường cho phát triển.

Chủ trương thoát thân và thoát thân liên tục sẽ giúp gạt bỏ những cản trở nội tại để đổi mới và sáng tạo không ngừng. Suy cho cùng, phát triển chỉ đạt được từ đổi mới và sáng tạo. Và những cản trở đáng kể nhất cho sự đổi mới và sáng tạo là những cản trở nội tại, nằm ngay trong chính bản thân mình.

Chỉ có như thế, năng lực mọi mặt của đất nước mới được giải phóng. Đất nước mới có thể đương đầu và thích nghi được với một thế giới đầy biến động và thay đổi từng ngày, và quan trọng hơn, không sa vào những bẫy vô hình, do sự vô tình hay cố ý của con người, hoặc ngẫu nhiên của lịch sử tạo ra.

Cho nên, thay vì tính chuyện Thoát Á, Thoát Âu, Thoát Mỹ..., hãy tính chuyện Thoát Thân trước hết.

Thứ Ba, 5 tháng 1, 2010

Tư duy định hình, định vị đất nước

(Bản thảo bài đăng trên Tuần Việt Nam ngày hôm nay, 04/01/2010, lưu lại đây làm tư liệu).

Năm 2010 là năm mở đầu một thập kỉ mới, có ý nghĩa quan trọng sống còn đối với sự phát triển Việt Nam. Vì thế, cần có những tư duy mới để định hình và định vị một nước Việt Nam mới.

Nguời ta thường tìm cách định hình đất nước bằng một hình ảnh cụ thể thông qua hình dạng biên giới của nước đó. Ví dụ, Việt Nam hình chữ S, nước Ý hình chiếc ủng, nước Anh hình con thỏ. Nhưng ít ai để ý rằng, cái thực sự định hình một đất nước chính là tư duy của đất nước đó.
Người ta cũng cũng thường định vị một đất nước bằng tọa độ địa lý của nước đó. Nhưng cũng ít ai để ý, trên trường quốc tế, cái định vị một đất nước cũng chính là tư duy của đất nước đó.
Cò nhớ hơn 700 năm trước, khi sơn hà nguy biến trước họa xâm lăng của quân Nguyên Mông đến từ phương Bắc, tư duy quyết chiến để bảo vệ đất nước của tiền nhân - hội tụ trong tinh thần Hội nghị Diên Hồng - và lãnh đạo đất nước - kết tinh trong câu nói nổi tiếng của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn: "Nếu bệ hạ muốn hàng, xin hãy chém đầu thần trước" đã giúp cho nước Việt ta tránh họa giày xéo bởi vó ngựa Nguyên Mông. Không những đất đai của tổ tông được bảo toàn, mà nòi giống cũng không bị đồng hóa.
Thế mới biết, một đất nước có hình dáng hiên ngang hay khom lưng quỳ gối là do chính tư duy của đất nước đó quyết định.
Lịch sử vệ quốc đã chứng kiến nhiều lần Việt Nam phải đương đầu với những kẻ thù to lớn và mạnh hơn mình gấp bội. Nhưng kết cục, chính họ mới là kẻ thất bại trước tư duy “quyết chiến”, “thà chết chứ không chịu làm nô lệ” của người Việt.
Thế mới biết, một đất nước mạnh hay yếu cũng do tư duy của đất nước đó quyết định.
Trên thế giới, có những nước được ưu đãi tài nguyên phong phú, khí hậu ấm áp, nhưng vẫn sa vào cảnh đói kém, lạc hậu, nội chiến triền miên, đẩy đất nước đến bờ suy vong. Nguyên nhân chính cũng là do tư duy vơ vét, xâu xé lẫn nhau của chính người dân và những người tự xưng là lãnh đạo.
Lại có những nước tuy đã độc lập, nhưng dân chúng phải làm thuê ngay trên đất nước của mình, hoặc coi việc lang thang làm thuê kiếm sống xứ người là một điều vinh hạnh. Không ai khác, chính tư duy làm thuê đã biến họ thành những kẻ làm thuê.
Thế mới biết, vị trí của một đất nước trong cuộc đua tranh phát triển và trên trường quốc tế do chính tư duy của đất nước đó quyết định.
Một đất nước hiên ngang khi có một tư duy hiên ngang khí khái dẫn dắt. Một đất nước mạnh mẽ khi có một tư duy mạnh mẽ, sáng tạo dẫn dắt. Muốn thế, tư duy của đất nước về bản thân mình, về con đường phát triển, về thế giới bên ngoài phải được bồi đắp và đổi mới không ngừng.
Tư duy dẫn dắt đôi chân, thúc đẩy đôi chân bước tới tương lai. Nhưng cũng chính tư duy kéo ta lùi về quá khứ, ngủ quên trong quá khứ, dù là quá khứ huy hoàng.
Tư duy mới sẽ mở ra những con đường mới. Tư duy lớn sẽ mở ra những con đường lớn - những đại lộ cho đất nước tiến lên.
Nói cách khác, phải có một hạ tầng tưu duy vững chắc làm nền tảng nâng đỡ và dẫn dắt phát triển. Tư duy của mọi cá nhân, nhất là của tầng lớp trí thức, chuyên gia, phải được giải phóng triệt để, tạo nền cho công cuộc phát triển của đất nước.
Bước sang một thập kỉ mới, Việt Nam đang có trong tay thế và lực mới, mạnh mẽ hơn so với những gì đã có trong quá khứ. Nhưng Việt Nam cũng phải đương đầu với những thách thức mới cả từ bên trong lẫn bên ngoài, mà nhiều trong số đó có thể dẫn đến sự an nguy của đất nước. Bất cứ người Việt Nam nào cũng có thể chỉ ra hai trong số các nguy cơ đó: nội xâm – tham nhũng và ngoại xâm - tranh chấp chủ quyền biển đảo.
Việt Nam cũng đang tiến dần thành nước có thu nhập trung bình, đây là điều đáng khích lệ. Nhưng Việt Nam có thoát được cái “bẫy thu nhập trung bình” để trở thành một nước phát triển, dân chủ, công bằng, văn minh hay không là do chính tư duy của người dân và lãnh đạo Việt Nam quyết định.
Trong lịch sử, tư duy “quyết chiến” để bảo vệ tổ quốc đã giúp Việt Nam không phải khom lưng quỳ gối trước kẻ thù thì ngày nay, chỉ có tư duy “quyết phát triển”: phát triển để ổn định, phát triển để sánh vai các cường quốc năm châu mới có thể đưa Việt Nam thoát khỏi nghèo nàn, tụt hậu và “bẫy thu nhập trung bình”.
Sang thập kỉ mới, thập kỉ có tầm quan trọng sống còn trong việc quyết định Việt Nam có vượt qua được “bẫy phát triển” hay không, xã hội có giữ được sự bền vững thực sự hay không, độc lập chủ quyền có được bảo toàn hay không, phụ thuộc chủ yếu vào việc tư duy quản lý và điều hành đất nước có được thay đổi một cách thích hợp hay không.
Muốn Việt Nam có một diện mạo mới, thế đứng và vị trí mới trong thập kỉ mới - thập kỉ bản lề này, thì trước hết là tư duy của lãnh đạo và sau đó là tư duy của người dân Việt Nam cần phải thay đổi.
Vì một lẽ đơn giản: tư duy định hình và định vị đất nước.
Giáp Văn Dương


Thứ Hai, 4 tháng 1, 2010

Việt Nam: Mô hình phát triển

(Bài này đã đăng trên Tuần Việt Nam ngày 24-27/12/2009 với tiêu đề khác, nay đăng lại bản thảo ở đâu để làm tư liệu)


Kỳ 1:
Phát triển để ổn định

Xem xét mối quan hệ giữa Ổn định và Phát triển, thấy rằng: Việt Nam nên chọn mô hình Phát triển để ổn định thay vì Ổn định để phát triển mà ở đó, Phát triển được ưu tiên và sử dụng làm tiền đề để ban hành những chính sách lớn, tạo ra Ổn định.

Ngày 18.9.2009, tờ Nhân dân Nhật báo của Trung Quốc có bài viết cho rằng Việt Nam đã “sao chép toàn diện và thành công nhất mô hình Trung Quốc” [1]. Sau đó, Giáo sư Đặng Phong đã bác bỏ điều này và cho rằng, tuy có những điểm tương đồng, nhưng “đổi mới ở Việt Nam không phải là sự sao chép mô hình cải cách của Trung Quốc” [2].

Cho dù Đổi mới của Việt Nam có phải là sự sao chép mô hình cải cách của Trung Quốc hay không, thì đi tìm một mô hình phát triển khác và thích hợp hơn mô hình Trung Quốc cho thời gian tới luôn là niềm mong đợi của của bất cứ người nào quan tâm đến Việt Nam, dù đó là người Việt hay người nước ngoài, như nhận định của Đại sứ thương mại Mỹ Susan Schwab: "Việt Nam phải tìm con đường riêng, khác Trung Quốc, không trở thành một Trung Quốc thứ hai trên con đường phát triển".

Việc quốc gia lựa chọn mô hình phát triển nào, trước hết phụ thuộc vào những đặc điểm cụ thể của đất nước. Việt Nam và Trung Quốc tuy có nhiều điểm tương đồng, nhất là trong thể chế chính trị và hình thái kinh tế xã hội, nhưng lại có nhiều khác biệt quan trọng, đặc biệt là qui mô dân số, vị trí địa lý, đặc điểm văn hóa..., vì thế tìm kiếm một mô hình phát triển khác biệt và thích hợp hơn mô hình Trung Quốc là điều hoàn toàn có thể.

Hội nghị Nhóm tư vấn các nhà tài trợ cho Việt Nam diễn ra ngày 3-4/12/2009 tại Hà Nội cũng khuyên Việt Nam cần suy nghĩ nghiêm túc về con đường phát triển tiếp theo, đặc biệt là gia đoạn sau khủng hoảng, khi các nước cùng đua tranh tìm con đường phát triển tốt hơn so với thời kì trước đó [3].

Bài viết này vì thế tập trung vào thảo luận mô hình phát triển của Việt Nam, với mục đích định hình một mô hình phát triển khác biệt và phù hợp với điều kiện Việt Nam hơn mô hình Trung Quốc, tuy đạt được nhiều thành công đáng ghi nhận về phát triển kinh tế nhưng cũng có nhiều tồn tại trong các vấn đề chính trị, xã hội, môi trường, v.v.

Xuất phát điểm của thảo luận là việc xem xét cặp phạm trù Ổn định & Phát triển. Những phân tích về cặp phạm trù này sẽ được dùng làm cơ sở để đưa ra những đề xuất xây dựng mô hình phát triển của Việt Nam.

Ổn định & Phát triển

Ổn định & Phát triển là hai yêu cầu tiên quyết để quản lý và điều hành đất nước mà bất cứ chính quyền nào cũng phải quan tâm. Nhưng chúng không độc lập mà có quan hệ tương tác hữu cơ, biện chứng với nhau. Cái này làm tiền đề cho sự tồn tại của cái kia. Trên thực tế, không thể tách biệt Ổn định và Phát triển, vì Ổn định là cơ sở để tạo ra Phát triển, và Phát triển, đến lượt nó lại là yếu tố quyết định việc tạo ra Ổn định đúng nghĩa.

Tuy nhiên, tùy từng thời kỳ và điều kiện riêng biệt cụ thể mà Ổn định hay Phát triển được sử dụng làm tiền đề trong việc thiết kế mô hình phát triển, mà biểu hiện cụ thể là việc ra các đường lối chính sách quản lý và điều hành đất nước.

Việt Nam và Trung Quốc, hay bất cứ quốc gia nào khác, đều muốn Ổn định và Phát triển. Tuy nhiên, do qui mô dân số, vị trí địa lý, đặc điểm văn hóa... khác nhau mà việc sử dụng Ổn định hay Phát triển làm tiền đề sẽ khác nhau.

Trung Quốc: Ổn định để phát triển

Mô hình Trung Quốc là chủ đề nóng và được nhiều giới quan tâm trong thời gian gần đây. Tuy nhiên một mô tả chi tiết, chính xác về mô hình Trung Quốc vẫn còn là một điều đang bàn cãi. Qua quan sát, có thể thấy, mô hình Trung Quốc nhấn mạnh vào Ổn định, lấy Ổn định làm tiền đề để kiến tạo Phát triển, vì thế có thể tóm gọn như sau: Trung Quốc: Ổn định để phát triển.

Việc Trung Quốc lấy Ổn định làm tiền đề cho Phát triển xuất phát từ qui mô dân số Trung Quốc quá lớn, quán tính quá nặng nề , lịch sử Trung Quốc quá phức tạp, chỉ cần một sơ suất trong điều hành và quản lý cũng có thể gây ra những xáo trộn trên diện rộng. Vì thế, Trung Quốc đã chọn Ổn định làm trung tâm của việc ra các chính sách kinh tế, xã hội, mà biểu hiện rõ ràng nhất là sách lược Ổn định chính trị để phát triển kinh tế. Điều này phản ánh rõ nét trong công cuộc cải cách của Trung Quốc: cải cách được tiến hành từ trên xuống. Điều này cho phép Trung Quốc kiểm soát được sự ổn định tổng thể trong quá trình cải cách. Nói cách khác, Trung Quốc ưu tiên Ổn định trước, và dùng Ổn định như một tiền đề để kiến tạo Phát triển.

Việt Nam: Phát triển để ổn định

Với qui mô dân số và diện tích nhỏ hơn nhiều lần so với Trung Quốc, quán tính của Việt Nam tất nhiên sẽ nhỏ hơn, cộng với vị trí địa lý thuận lợi trong giao lưu quốc tế và bản tính linh hoạt, có khả năng ứng phó cao của người dân, trong mối quan hệ Ổn định – Phát triển, Việt Nam nên chọn Phát triển làm điểm đột phá, làm tiền đề kiến tạo Ổn định. Chỉ có như thế, Việt Nam mới có thể tạo ra một mô hình phát triển nhanh hơn, năng động hơn so với Trung Quốc trong khi vẫn giữ được sự ổn định do phát triển mang lại.

Trong suốt công cuộc Đổi mới, với những đặc điểm riêng biệt nêu trên, Việt Nam dường như đã đã chọn phát triển là giải pháp để tạo ra sự ổn định. Khác với Trung Quốc, Đổi mới của Việt Nam được tiến hành từ dưới lên, cải cách kinh tế đi trước cải cách chính trị, thực tiễn đi trước lý luận, địa phương đi trước trung ương. Dù cố ý hay không, những việc đó đã xảy ra và cùng hướng đến một mục đích: phát triển để phá vỡ bế tắc do ổn định giả tạo gây ra.

Vì thế, mô hình phát triển của Việt Nam, đã được kiểm chứng một phần qua công cuộc Đổi mới, là: Phát triển để ổn định. Mô hình này khác về bản chất so với mô hình Ổn định để phát triển của Trung Quốc, và hứa hẹn sẽ là một mô hình thích hợp hơn so với mô hình Trung Quốc nếu được chính danh hóa và triển khai một cách khoa học, đồng bộ.

Một điều cần lưu tâm là cho dù trong thời kì Đổi mới, Việt Nam có những lúc đã ưu tiên Ổn định trước Phát triển vì những biến động bên ngoài và nhận thức về con đường Đổi mới còn chưa hoàn chỉnh, dẫn đến những dao động trong chính sách, gây ra những bước lùi hoặc đi chậm không đáng có và bỏ lỡ nhiều cơ hội đáng tiếc. Để tránh lặp lại những điều này, trong tương lai, mô hình Phát triển để ổn định cần được quán triệt, tạo tiền đề cho việc ra những quyết sách phát triển đất nước, vì thời kì mò mẫm đã qua rồi, và đổi mới, hội nhập đã trở thành một xu thế không thể đảo ngược.

Ngoài việc chính danh mô hình Phát triển để ổn định. Vấn đề là còn lại là triển khai mô hình này như thế nào cho hiệu quả. Phần tiếp theo của bài viết này đề xuất một quy trình mười điểm góp phần xây dựng mô hình này.

Giáp Văn Dương

---
Ghi chú:
1. People’s Dailly, 18/9/2009: http://english.peopledaily.com.cn/90001/90780/91342/6761416.html, bản dịch tiếng Việt có thể xem tại: http://www.viet-studies.info/kinhte/MoHinhTrungQuoc.htm.
2. Đ.T, Mô hình Trung Quốc và quan hệ với Việt Nam, Tuần Việt Nam, 30/9/2009:
3. Phạm Chi Lan, Việt Nam phải chịu phát triển, Tuần Việt Nam, 10/12/2009: http://tuanvietnam.net/2009-12-08-viet-nam-phai-chiu-phat-trien

Kỳ 2:
Quy trình mười điểm

Phần này thảo luận quy trình mười điểm nhằm mục đích xây dựng và triển khai mô hình Phát triển để ổn định vào thực tế sao cho hiệu quả.

1. Đổi mới cơ chế quản lý và điều hành đất nước

Nếu chọn phát triển là mục tiêu thì cơ chế quản lý và điều hành đất nước là yếu tố đầu tiên cần phải thay đổi. Cơ chế quản lý ôm đồm, không quản được thì cấm đã trở nên lạc hậu và trở thành nhân tố chính cản trở sự phát triển, đến mức khi gặp khó khăn, ách tắc, bất cứ ai cũng có thể thốt lên một câu cửa miệng: Tại cơ chế!

Khi tất cả cùng thống nhất mọi sự là “tại cơ chế”, thì cơ chế là thứ đầu tiên cần phải thay đổi.
Thay đổi cơ chế quản lý và điều hành đất nước sẽ giúp giải phóng mọi nguồn lực để phát triển. Trong đó, quan trọng nhất là giải phóng tư duy và giải phóng năng lực sản xuất.

Giải phóng năng lực tư duy của mọi cá nhân, đặc biệt là của tầng lớp trí thức, sẽ giúp vượt qua những nếp tư duy cũ đã lỗi thời, sửa chữa những khiếm khuyết, gập ghềnh của con đường đang đi và tìm ra những con đường phát triển mới.

Gải phóng năng lực sản xuất sẽ tạo ra của cải dồi dào cho xã hội mà khoán 10 là một ví dụ điển hình. Chỉ bằng việc thay đổi cơ chế quản lý trong nông nghiệp mà trong một thời gian ngắn, Việt Nam từ một nước phải nhập khẩu lương thực, nói nôm na là từ một nước đói ăn, trở thành nước xuất khẩu gạo lớn thứ 2 trên thế giới.

Trong việc thay đổi cơ chế quản lý và điều hành đất nước, thì cải cách hành chính đóng vai trò quyết định. Hệ thống hành chính thực chất là hệ thống quản lý và điều hành đất nước, là hiện thân của hệ thống chính trị. Do đó, cải cách hành chính thực chất là phần quan trọng và thiết thực nhất của cải cách chính trị, là giải pháp thay thế và lối thoát cho cải cách chính trị . Vì thế, cải cách hành chính cần được nhìn nhận đúng bản chất, đúng tầm quan trọng và đòi hỏi quyết tâm chính trị để hoàn thành.

Mục tiêu của cải cách hành chính là tạo ra một hệ thống hành chính gọn nhẹ, minh bạch, hiệu quả. Chỉ có như thế, những nút cổ chai cản trở sự phát triển mới được tháo gỡ. Mục tiêu phát triển mới có cơ hội để trở thành hiện thực.

2.Tái cấu trúc nền kinh tế và mô hình quản lý

Song song với việc thay đổi cơ chế vận hành thì cơ cấu của hệ thống cũng cần phải thay đổi. Quan trọng nhất là cơ cấu của nền kinh tế và mô hình quản lý cần phải được cấu trúc lại sao cho phù hợp hơn, hiệu quả hơn và đặt trong một tầm nhìn tổng thể, dài hạn.

Cơ cấu là hữu hình, cơ cơ chế là vô hình, hai thứ này tương tác qua lại lẫn nhau như phần “xác” và “hồn” của một con người, nên không thể thay đổi cơ chế mà không cấu trúc lại cơ cấu một cách tương ứng.

Cơ cấu nền kinh tế đang có những bất cập lớn. Bộ phận doanh nghiệp có vốn đầu tư của nhà nước đang có tỷ trọng quá lớn, chiếm hầu hết đầu tư của nhà nước về vốn, đất đai và hưởng nhiều lợi ích về cơ chế, nhưng lại tạo ra lợi nhuận và số công ăn việc làm quá ít so với khối doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Đã đến lúc, cần phải kiên quyết thực hiện nguyên tắc bình đẳng giữa các loại hình doanh nghiệp và lấy hiệu quả kinh tế, đóng góp cụ thể cho xã hội, như số lượng việc làm tạo ra, tỷ suất lợi nhuận trên đầu tư, số tiền thuế đóng cho nhà nước làm cơ sở đánh giá và đầu tư tín dụng, đất đai cho doanh nghiệp.

Cơ cấu các ngành nghề cũng cần được xem xét lại, trong đó ưu tiên những ngành có hàm lượng chất xám cao, không chỉ ở sản phẩm cuối cùng mà ở cả trong quá trình gia công sản phẩm. Mô hình tăng trưởng dựa vào việc mở rộng qui mô vốn và lao động giá rẻ đã đạt đến đỉnh điểm và bắt đầu phản tác dụng mà biểu hiện cụ thể là chất lượng phát triển thấp, tài nguyên bị khai thác cạn kiệt và ô nhiễm môi trường ngày càng trở nên trầm trọng, nên cần phải thay đổi.

Doanh nghiệp là cấu tử quan trọng nhất của nền kinh tế. Vì thế, tái cấu trúc nền kinh tế phải đi liền với tái cấu trúc doanh nghiệp, ở đó, các vấn đề về sở hữu, vốn, chiến lược kinh doanh... cần có sự cấu trúc lại. Điển hình của việc tái cấu trúc doanh nghiệp là quá trình cổ phần hóa các công ty nhà nước. Đây là một chính sách đúng. Tiếc rằng, cổ phần hóa lại diễn ra quá mức chậm chạp và ẩn chứa đầy rẫy vấn đề cần giải quyết.

Bên cạnh việc tái cấu trúc nền kinh tế, mô hình quản lý cũng cần được tổ chức lại. Cơ chế Bộ chủ quản nên bãi bỏ, vì đây là động tác quản lý thừa. Bộ chỉ nên điều hành và giám sát thông qua các văn bản pháp luật thay vì trực tiếp quản lý nội dung hoạt động của các tổ chức trực thuộc. Lý do là Bộ chủ quản không bao giờ có đủ thời gian và nguồn lực để am hiểu mọi hoạt động của tổ chức trực thuộc, nên việc quản lý trở thành hình thức, và trực tiếp cản trở sự vận hành và phát triển của chính các tổ chức, cơ quan trực thuộc đó.

Nhà nước, thay vì làm kinh tế, nên chuyên tâm điều tiết nền kinh tế bằng các công cụ pháp lý và tài chính vĩ mô và hoàn thành chức năng, nhiệm vụ của mình: quản lý, giám sát và điều hành đất nước thông qua luật pháp; thu thuế và đầu tư vào hạ tầng quốc gia, dịch vụ công và các ngành kinh tế bị thị trường bỏ ngỏ; bảo vệ an ninh cho người dân và bảo vệ chủ quyền đất nước, v.v.

3. Mở rộng dân chủ, nâng cao năng lực lãnh đạo

Dân chủ giúp khai thác tối đa khả năng đóp góp của mọi công dân, vì thế là yếu tố quan trọng sống còn để phát triển. Thực tế, đã có những bước chuyển đáng kể về việc mở rộng dân chủ trong Đảng và mở rộng dân chủ cơ sở. Đây là hướng đi rất đúng đắn. Chỉ tiếc rằng, do còn chưa rõ ràng giữa hai nhu cầu Ổn định và Phát triển, nói cách khác, giữa hai lựa chọn Ổn định để phát triển hay Phát triển để ổn định mà việc mở rộng dân chủ gặp một số khó khăn đáng kể, đôi khi từ chính hệ thống công quyền và luật pháp hiện hành. Cụ thể, dự thảo thí điểm dân bầu trực tiếp chủ tịch xã hoặc bỏ Hội đồng Nhân dân cấp quận/huyện có thể gặp phải những cản trở từ chính bản hiến pháp hiện hành.

Đoàn kết là sức mạnh. Nhưng sức mạnh đó lấy từ đâu nếu không phải là từ mọi thành phần tham gia khối đoàn kết đó? Vì thế, nếu không có cơ chế dân chủ để khai thác sức mạnh của toàn khổi đoàn kết đó thì sức mạnh sẽ mãi mãi ở dạng tiềm năng, nếu có thể hiện ra thì cũng chỉ là một phần rất nhỏ.

Nếu lựa chọn Phát triển để ổn định thì dân chủ là yếu tố quyết định giải phóng tiềm năng của mọi cá nhân, tổ chức, cộng đồng... tạo điều kiện cho công cuộc phát triển được hoàn thành. Vì thế, dân chủ cần được mở rộng hơn nữa,ở mọi cấp, mọi ngành, mọi lĩnh vực.

Dân chủ sẽ giúp lựa chọn lãnh đạo có năng lực. Lãnh đạo là người chèo lái con tàu quốc gia. Năng lực lãnh đạo quyết định tốc độ và đích đến, cũng như việc tránh được những khó khăn trở ngại trong suốt hành trình.

Muốn có được những lãnh đạo tốt, có năng lực thì qui trình bổ nhiệm, sử dụng và sàng lọc cán bộ cần phải có những điều chính, sao cho thu hút được người tài vào hệ thống quản lý và điều hành đất nước.

Trong số những phẩm chất cần có của lãnh đạo, thì những phẩm chất sau cần được ưu tiên đặc biệt: lắng nghe dân, hiểu dân;lấy dân làm gốc; tài năng đảm lược, tầm nhìn rộng; phẩm chất đạo đức tốt; biết cách tập hợp tài năng quanh mình; dũng cảm đưa ra những quyết định lớn khi cần thiết; dám đặt lợi ích dân tộc lên trên hết.

Chỉ khi nào có được lãnh đạo có những phẩm chất như vậy thì đất nước mới có thể phát triển. Vì thế, nâng cao năng lực lãnh đạo, nhất là tầng lớp lãnh đạo cao cấp, là nhân tố quyết định việc đưa đất nước phát triển thành công hay thất bại.

4. Trọng dụng trí thức, chuyên gia

Người xưa nói: “Hiền tài là nguyên khí quốc gia, nguyên khí thịnh thì nước mạnh và ngày càng lớn, nguyên khí suy thì nước yếu và ngày càng xuống cấp”. Điều này ngày xưa đúng thì ngày nay càng đúng hơn. Vì sao? Vì việc cạnh tranh ngày nay không chỉ diễn ra với một vài nước xung quanh như ngày xưa, mà cạnh tranh trên qui mô toàn cầu, ngày càng gay gắt trong mọi lĩnh vực, nên vai trò của người tài ngày càng quan trọng hơn đối với công cuộc phát triển đất nước.

Trí thức, chuyên gia là tinh hoa, là bộ óc của dân tộc, là đầu tàu kéo đất nước đi lên. Nếu trí thưc, chuyên gia không được trọng dụng, không được tạo điều kiện để cống hiến, thì không chỉ tốc độ phát triển sẽ chậm lại, mà nguy cơ tụt hậu, chệch hướng, hỗn loạn và đổ vỡ là điều khó tránh khỏi.

Thực tế đã có quá nhiều bài học vì nôn nóng, duy ý chí, bỏ qua lời cảnh báo của trí thức, chuyên gia mà đất nước phải trả những giá rất đắt bằng thời gian và phát triển.
Nhìn sang những nước phát triển nhanh, đều thấy họ không chỉ trọng dụng giới trí thức chuyên gia trong nước mà còn tìm mọi cách thu hút giới trí thức chuyên gia nước ngoài mà Hàn quốc và Singapore là hai ví dụ điển hình.

Vì thế, xây dựng và hoàn thiện cơ chế trọng dụng trí thức, chuyên gia; tạo điều kiện cho giới trí thức, chuyên gia được cống hiến có vai trò quan trọng trong việc đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững và đúng hướng.

5. Gỡ nút cổ chai, tháo gông cùm mềm

Trong giao thông, những nút cổ chai là nơi gây tắc nghẽn. Có khi chỉ vì một nút cổ chai mà cả hệ thống đang vận hành trơn tru bị ách lại, mà điển hình là tham nhũng và hành chính quan liêu. Vì thế, việc xác định và tháo gỡ những nút cổ chai trong cơ chế giám sát, điều hành và quản lý, trong hệ thống hành chính, thậm chí trong cả tư duy và cách thức tổ chức, có vai trò quyết định trong việc tạo ra một hệ thống các hành lang thông thoáng thúc đẩy sự phát triển.

Hệ thống các hành lang này, mà quan trọng nhất là hành lang tư duy, hành lang pháp lý và hành lang tổ chức, cần phải đảm bảo các yếu tố thông thoáng, minh bạch, công bằng, hiện đại và hội nhập. Những tiêu chuẩn mà ta vươn tới cần phải là những chuẩn của ngày hôm nay và là tiêu chuẩn chung mà cả thế giới tuân theo. Chỉ có như thế, sức mạnh liên đới của cả hệ thống mới được giải phóng, môi trường đầu tư kinh doanh mới được thuận lợi, thương mại quốc tế mới được thúc đẩy, các hoạt động văn hóa, khoc học, giáo dục, v.v. mới có điều điện để phát triển.

Nhiều nút cổ chai trong tư duy, trong tổ chức, trong hệ thống hành chính - công quyền, trong các lý thuyết kinh tế - chính trị - xã hội lâu ngày đã biến tướng trở thành các gông cùm mềm, có sức nặng kinh hoàng của quán tính lịch sử và văn hóa. Những gông cùm này, tuy mềm mại và vô hình, nhưng khóa tay khóa chân và làm đông cứng tư duy, cản trở sự phát triển và bào mòn năng lực của dân tộc. Đó là lý do vì sao “Việt Nam có tiềm năng, có năng lực trong dân, lại có sự tiếp sức quốc tế, thế nhưng Việt Nam vẫn chưa bật lên được” [3] mà ví dụ điển hình là “ODA: không thiếu tiền, chỉ thiếu cách giải ngân” [4].

Những nút cổ chai và gông cùm mềm này, vì thế, cần phải được gỡ bỏ.

Giáp Văn Dương

Kỳ 3:

Quy trình mười điểm (tiếp)

Phần này tiếp tục thảo luận quy trình mười điểm nhằm mục đích xây dựng và triển khai mô hình Phát triển để ổn định vào thực tế sao cho hiệu quả.

6. Hoàn thiện hạ tầng mềm

Bên cạnh việc gỡ nút cổ chai và tháo các gông cùm mềm, thì việc hoàn thiện hạ tầng mềm, bao gồm hạ tầng tư dưy; hạ tầng tổ chức; hệ thống hành lang pháp lý; tách bạch các vùng chống lấn nhân tạo như chồng lấn giữa hành pháp – lập pháp – tư pháp, chồng lấn giữa nhà nước - thị trường; bổ sung những khiếm khuyết trong cấu trúc xã hội, v.v, có vai trò quyết định trong việc tạo ra những nền tảng bền vững cho phát triển. Những nền tảng này tạo ra cơ sở hạ tầng mềm, tuy vô hình nhưng vô cùng quan trọng, thậm chí quan trọng hơn cả cơ sở hạ tầng cứng như hệ thống thống đường xá, cầu cống, điện nước, v.v, vì chúng không chỉ ảnh hướng đến cách nghĩ, cách làm của người dân, việc sản xuất – kinh doanh của doanh nghiệp mà còn trực tiếp ảnh hưởng đến việc quản lý và điều hành đất nước cũng như việc ra các chính sách lớn và chỉnh chỉnh các chính sách đó khi thời cuộc có những biến động của chính phủ.

Việc hoàn thiện hạ tầng mềm sẽ không chỉ giúp hệ thống đã có vận hành trơn tru hiệu quả hơn mà còn tạo cơ sở cho việc sáng tạo và khai phá những cách nghĩ cách làm mới, yếu tố quyết định sự thành công trong nền kinh tế tri thức và thời toàn cầu hóa mà ở đó, cạnh tranh ngày càng trở nên gay gắt.

Sức mạnh nội tại của một quốc gia không hẳn được đo bằng số lượng vũ khí, súng đạn mà quốc gia đó có được, mà trước hết được đo bằng độ bền vững và phong phú của hạ tầng mềm mà đất nước đó xây dựng được. Trong đó, biểu hiện rõ nhất là sự hoàn thiện của hệ thống luật pháp và mức độ pháp quyền mà nước đó đạt được.

Chỉ khi nào hoàn thiện được hạ tầng mềm đất nước mới có cơ hội phát triển nhanh và bền vững.

7. Ưu tiên giáo dục, y tế, khoa học và công nghệ

Con người là trung tâm của mọi hoạt động trong xã hội. Sự phát triển của một đất nước được quyết định bởi chính trình độ phát triển của những công dân nước đó. Nếu một nước chỉ toàn công dân chất lượng thấp, ốm yếu và dốt nát, thì chắc chắn đó sẽ là một đất nước yếu. Việc bị bắt nạt trên trường quốc tế và rơi vào cảnh nghèo hèn, lạc hậu là điều không tránh khỏi. Vì thế, nâng cao chất lượng công dân là, cả về thể chất lẫn tri thức và phẩm cách, đóng vai trò quyết định trong việc tạo ra sự phát triển bền vững của đất nước.

Giáo dục và y tế, vì thế cần phải được chú trọng tâm đặc biệt.

Đầu tư cho giáo dục, y tế cần phải được coi là đầu tư cho hạ tầng quốc gia. Cải cách giáo dục và nâng cao chất lượng chăm sóc người dân cần phải tiến hành mạnh mẽ và hiệu quả hơn nữa. Thất bại trong giáo dục sẽ là thất bại toàn diện, tuyệt đối. Còn thất bại trong y tế, không chỉ là thiếu nhân đạo mà còn trực tiếp làm suy yếu sức khỏe giống nòi và gây ra những mầm mống bất ổn cho xã hội.

Song song với ưu tiên cho giáo dục và y tế, khoa học và công nghệ cũng cần phải được đầu tư và chú trọng thích đáng, vì nó là động lực trực tiếp tạo ra sự phát triển. Trên thực tế, mức độ phát triển của một nước được thể hiện trước hết bằng trình độ phát triển của nền khoa học – công nghệ mà nước đó đạt được.

Chỉ có đầu tư thích đáng cho khoa học – công nghệ thì đất nước mới có khả năng tạo ra những sản phẩm có hàm lượng chất xám cao, có khả năng cạnh tranh được với quốc tế. Nền kinh tế dựa trên lao động giá rẻ và mở rộng qui mô vốn như hiện thời mới có khả năng chuyển dịch sang nền kinh tế công nghệ cao. Chỉ khi đó, sự phát triển mới thực sự là phát triển bền vững.
Sự phát triển của khoa học – công nghệ không chỉ giúp thay đổi cấu trúc và trình độ của nền kinh tế, mà còn trực tiếp ảnh hưởng đến mọi mặt của đời sống, trong đó quan trọng nhất là việc tác động trở lại để nâng cao chất lượng giáo dục – y tế, hỗ trợ các hoạt động văn hóa – nghệ thuật, đào tạo trí thức, chuyên gia và trực tiếp góp phẩn củng cố tiềm lực quốc phòng, do đó góp phần bảo vệ an ninh và chủ quyền của đất nước.

Đầu tư cho khoa học, công nghệ vì thế cần phải được quan tâm đặc biệt.

8. Phát triển bền vững, giữ gìn bản sắc

Phát triển nóng chạy theo lợi nhuận và những chỉ tiêu thuần kinh tế dẫn đến tình trạng khai thác cạn kiệt tài nguyên, tàn phá môi trường là vấn đáng lo ngại ở Việt Nam.

Để phát triển bền vững thì các chính sách phát triển không chỉ giới hạn trong phát triển khinh tế, mà phải đặt trong mối quan hệ tổng thể, liên đới: kinh tế- văn hóa – xã hội – môi trường. Nếu không, sự phát triển sẽ trở nên lệch lạc. Phát triển kinh tế nhưng lại hủy hoại văn hóa, tạo ra bất công xã hội, gia tăng cách biệt giàu nghèo và tàn phá môi trường. Khi đó, tuy kinh tế có phát triển nhưng văn hóa lại suy đồi, xã hội mất ổn định và môi trường sống bị ô nhiễm. phần lớn người dân không được hưởng thành quả của phát triển mà trái lại, chịu hậu quả của sự phát triển nóng vội, chạy theo lợi nhuận trước mắt của một nhóm nhỏ gây ra.

Các chính sách phát triển kinh tế, qui hoạch vùng và đô thị, khai thác tài nguyên, v.v, vì thế phải được thiết kế trong một tầm nhìn tổng thể, dài hạn, có xét đầy đủ đến các khía cạnh văn hóa - xã hội - môi trường sao cho sự phát triển của ngày hôm nay phải là tiền đề cho sự phát triển của ngày mai, chứ không phải là sự tàn phá, hủy hoại và tai ương mà thế hệ sau phải gánh chịu.

Trong phát triển, phải có chính sách giữ gìn bản sắc văn hóa, coi việc giữ gìn bản sắc là một phần không thể tách rời của phát triển. Sự đình hình và định vị một quốc gia trong trường quốc tế, trước hết là định hình và định vị bởi đặc trưng nền văn hóa, chứ không phải là biên giới lãnh thổ và vị trí địa lý của quốc gia đó.

An ninh văn hóa, hiểu theo nghĩa giữ gìn bản sắc văn hóa và sựu gắn kết, tạo ra sức mạnh nội tại của xã hội nhằm chống lại những xâm lăng văn hóa từ bên ngoài do di dân, do truyền thông đa phương tiện, toàn cầu hóa, v.v, vì thế trở thành một trong những vấn đề an ninh quan trọng bậc nhất.

Phát triển mà không bền vững và không giữ được bản sắc là sự phát triển hủy diệt. Vì vậy, khi thiết kế và ban hành những chính sách phát triển, nhất thiết phải tuân thủ hai yêu cầu: phát triển bền vững và giữ gìn bản sắc.

9. Tận dụng ưu thế

Trong công cuộc cạnh tranh toàn cầu, mỗi nước đều có những lợi thế so sánh của mình mà nước khác không có được. Để cạnh tranh thắng, mỗi nước phải biết cách khai thác tối đa lợi thế của mình. Với Việt Nam, có thể chỉ ra 8 ưu thế rất cơ bản như sau:

i) Vị trí địa lý thuận lợi cho giao thương và địa chính trị quốc tế: Việt Nam có đường bờ biển dài, tiếp giáp với Biển Đông là nơi có con đường hàng hải nhộn nhịp nhất thế giới đi qua, lại nằm ở trung tâm khu vực Đông Nam Á, có có khả năng kết nối với các trung tâm kinh tế lớn là Trung Quốc, ASEAN, Nhật Bản và Hàn Quốc. Đây là một lợi thế trời cho, cần phải có chính sách khai thác sao cho hiệu quả.

ii )Tài nguyên phong phú: Việt Nam có tài nguyên đất, tài nguyên nước, tài nguyên rừng, tài nguyên biển, tài nguyên khoáng sản và đa dạng sinh học hết sức phong phú. Đây là ưu thế. Tuy nhiên, không vì thế mà tìm cách khai thác bừa bãi, cạn kiệt. Chính sách khai thác tài nguyên nhất thiết phải đảm bảo phát triển bền vững, có xét đến nhu cầu của các thế hệ mai sau.

iii) Dân số trẻ, học hỏi nhanh, thân thiện: Dân số Việt Nam còn rất trẻ, trong đó hơn một nửa đang trong độ tuổi lao động. Người Việt Nam có khả năng học hỏi, thích ứng nhanh, tính tình thân thiện. Đó là những ưu thế mà không phải nước nào cũng có được.

iv) Văn hóa phong phú, lâu đời: Việt Nam có truyền thống văn hóa lâu đời, đa dạng, nên là một điểm mạnh trong phát triển, nhất là phát triển các ngành dịch vụ, du lịch và các hoạt động văn hóa, nghệ thuật. Ưu thế này cần được quan tâm khai thác và bảo tồn, nhất là khi nhu cầu giao lưu văn hóa giữa các nước và các vùng ngày càng phát triển mạnh.

v) Tinh thần dân tộc cao, lịch sử hào hùng: Người Việt Nam có tinh thần dân tộc cao và một lịch sử dựng nước, giữ nước hào hùng. Đây là một ưu thế cần được xét đến và có chính sách khai thác hợp lý. Tuy nhiên, không nên lạm dụng và tự hào quá mức, cũng không nên bỏ qua những nhược điểm rất cơ bản khác đã ăn sâu vào nếp nghĩ, nếp sống, nếp ứng xử của dân tộc.

vi) Thị trường mới, tiềm năng lớn: Với qui mô dân số hơn 86 triệu người, Việt Nam là một thị trường mới nổi và tương đối lớn, hứa hẹn nhiều tiềm năng có thể khai thác. Đây cũng là một ưu thế mà Việt Nam cần tận dụng khi thu hút đầu tư nước ngoài và phát triển các ngành công nghiệp trong nước.

vii) Đà phát triển và hội nhập: Công cuộc Đổi mới đã tạo ra đà phát triển cho Việt Nam, nên cũng là một ưu thế. Ngoài ra, Việt Nam đã có những bước hội nhập đáng kể vào nền kinh tế thế giới, và đã có những thành công bước đầu. Những kết quả này cần được sử dụng như những lực đẩy giúp cho công cuộc phát triển tiến xa hơn nữa.

viii) Chính sách Trung Quốc+1: Trung Quốc là một nền kinh tế đang lên với một thị trường khổng lồ, thu hút nhiều nhà đầu tư nước ngoài. Nhưng chính điều này cũng tạo ra rủi ro đầu tư cho họ. Vì thế, chính sách Trung Quốc+1 đang là lựa chọn của nhiều nhà đầu tư lớn. Việt Nam với những ưu thế nêu trên xứng đáng là một lựa chọn thay thế cho Trung Quốc. Vì thế, cần phải quan tâm khai thác tối đa lợi thế này.

10. Lợi ích quốc gia là trên hết

Trong quá trình phát triển, không thể tránh khỏi tình trạng xung đột lợi ích giữa các nhóm, các vùng trong nước và với các quốc gia khác. Khi đó, chỉ có tinh thần đặt lợi ích quốc gia là trên hết mới có khả năng soi đường cho việc ra những quyết sách lớn cũng như việc điều chỉnh những chính sách đã không còn hợp lý. Nói cách khác, tinh thần lợi ích quốc gia là trên hết phải đóng vai trò kim chỉ nam cho mọi hoạt động điều hành và quản lý đất nước. Nếu không, phát triển sẽ trở trành sự xâu xé lợi ích giữa các nhóm, vùng khác nhau ở trong nước, và dễ dẫn đến nhượng bộ về lợi ích quốc gia với nước ngoài.

Tinh thần lợi ích quốc gia là trên hết còn đóng vai trò dẫn dắt trong việc ra những quyết sách và hành động thực tiễn trong việc bảo vệ chủ quyền biển đảo, chủ quyền lãnh thổ, chủ quyền lợi ích, chủ quyền văn hóa, v.v, khi xảy ra những va chạm và tranh chấp quốc tế.

Chỉ có triệt để tuân theo tinh thần lợi ích quốc gia là trên hết mới có khả năng đưa ra những chính sách phát triển bền vững, tổng thể, dài hạn về tất cả các mặt kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng, v.v. Chỉ khi đó, mô hình Phát triển để ổn định mới phát huy được tác dụng của mình, đất nước mới phát triển bền vững, dân tộc mới trường tồn.

Giáp Văn Dương

------
Ghi chú:
3. Phạm Chi Lan, Việt Nam phải chịu phát triển, Tuần Việt Nam, 10/12/2009: http://tuanvietnam.net/2009-12-08-viet-nam-phai-chiu-phat-trien
4. Hoàng Phương, OAD: Không thiếu tiền, chỉ thiếu cách giải ngân, Tuần Việt Nam, 10/6/2009: http://www.tuanvietnam.net/oda-khong-thieu-tien-chi-thieu-cach-giai-ngan

Kỳ 4:

Phát triển nhờ mô hình đúng

Phát triển để ổn định! Phát triển bền vững để ổn định lâu dài! Đó là niềm mong ước của bất cứ người Việt Nam nào, cũng là sự mong đợi của tất cả những người quan tâm đến tình hình Việt Nam, bất kể trong hay ngoài nước.

Lựa chọn mô hình phát triển có vai trò quan trọng sống còn trong việc phát triển đất nước, vì nó trực tiếp quyết định việc ra các chính sách lớn của quốc gia. Trong quá khứ, chúng ta đã phải trả giá đắt, cả về thời gian, nguồn lực và mức độ phát triển, do lựa chọn mô hình phát triển không phù hợp, mà điển hình là mô hình kinh tế kế hoạch hóa, tập trung, quan liêu, bao cấp, phi thị trường.

Trong nông nghiệp, mô hình hợp tác nông nghiệp xã đã phá hủy năng lực sản xuất của người nông dân, dẫn đến tình trạng đất nước phải nhập khẩu lương thực triền miên. Sau đó, việc thay đổi mô hình hợp tác xã bằng mô hình khoán hộ đã giải phóng năng lực sản xuất trong nông nghiệp, đưa Việt Nam từ một nước đói ăn thành nước xuất khẩu gạo lớn thứ hai trên thế giới.

Tuy nhiên, mô hình hợp tác xã vẫn còn ảnh hưởng sâu rộng đến các lĩnh vực khác trong xã hội, mà nghiêm trọng nhất là trong khoa học và giáo dục. Đây là hai hoạt động đòi hỏi nhiều sáng tạo và trách nhiệm cá nhân, nhưng vẫn được tổ chức theo kiểu “làm ăn tập thể”, nên đẻ ra những “hợp tác xã khoa học”, “hợp tác xã giáo dục”. Đó là một trong những lý do chính kìm hãm sự phát triển của nền khoa học và giáo dục nước nhà.

Đã đến lúc phải dứt khoát vứt bỏ những mô hình phát triển lỗi thời, không chỉ trong kinh tế mà còn trong mọi hoạt động văn hóa, khoa học, giáo dục, v.v. và thay thế bằng những mô hình mới thích hợp hơn.

Để làm được điều này, cần phải xây dựng một mô hình phát triển chung cho cả đất nước để định hướng. Tiêu chí để xây dựng mô hình này cần phải đảm bảo hai yêu cầu: i) giải phóng mọi nguồn lực, vô hình và hữu hình, để phát triển; ii) lấy phát triển bền vững làm tiền đề để tạo ra ổn định thực chất, lâu dài. Có thể gọi mô hình đó bằng một cái tên ngắn gọn: Phát triển để ổn định.

Đây là mô hình mở, sẵn sàng đón nhận mọi yếu tố góp phần thúc đẩy phát triển. Vì thế, việc xác lập và chính danh hóa mô hình phát triển để ổn định này không chỉ có lợi cho việc hoạch định và ban hành các đường lối, chính sách lớn, mà còn mở đường cho việc khai phá tư duy, tìm tòi những cách nghĩ, cách làm mới. Những yếu tố mới này đến lượt nó lại quay lại thúc đẩy sự phát triển, vì thế trực tiếp củng cố cho mô hình phát triển để ổn định.

Sau khi đã xác lập được mô hình phát triển để ổn định, phải kiên trì và tạo điều kiện cho mô hình này phát huy hiệu quả tối đa. Việc dao động giữa các mô hình sẽ tạo ra lúng túng, không nhất quán trong quản lý và điều hành, dẫn đến rối loạn và bỏ lỡ nhiều cơ hội phát triển. Thực tế cho thấy, đã có những lúc chúng ta dao động giữa hai lựa chọn ưu tiên: phát triển hay ổn định, dẫn đến việc chậm bước tiến trên nhiều lĩnh vực, đặc biệt là trong hội nhập kinh tế thế giới.

Đất nước nghèo, nguyên nhân không phải là vì nghèo tài nguyên hay nguồn lực, mà vì thiếu một mô hình phát triển đúng, có thể giải phóng mọi nguồn lực để kiến tạo phát triển. Do đó, muốn phát triển bền vững, cách duy nhất là tạo dựng một mô hình phát triển phù hợp, tạo tiền đề cho việc ra những chính sách kinh tế, xã hội và hoàn thiện một cơ chế quản lý và điều hành đất nước minh bạch, hiệu quả, mạch lạc.

Khi đích đến là phát triển thì phải ưu tiên Phát triển trước Ổn định. Còn nếu chỉ chăm chắm vào Ổn định mà coi nhẹ Phát triển thì Ổn định dù có đạt được cũng chỉ là ổn định giả tạo, trước sau gì cũng bị đổ vỡ do không có Phát triển làm giá đỡ.

Việc xác lập và chính danh hóa mô hình phát triển để ổn định nói trên, và hoàn thiện mô hình này bằng quy trình mười điểm, sẽ giúp Việt Nam có được một mô hình phát triển mở, thích hợp hơn và khác với mô hình ổn định để phát triển của Trung Quốc.

Việc thực hiện qui trình mười điểm nói trên phải được tiến hành luân phiên, linh hoạt, đồng bộ như việc điều chỉnh bánh lái của con tàu, theo hướng dễ làm trước, khó làm sau; gốc giải quyết trước, ngọn giải quyết sau chứ không nên tiến hành tuần tự, tuyến tính từng điểm một, sao cho quá trình đổi mới và phát triển diễn ra trơn tru, hiệu quả, không gây va đập và rạn nứt trong xã hội.

Trong quá trình đổi mới và kiến tạo phát triển, mục tiêu Phát triển để ổn định phải được sử dụng như kim chỉ nam cho việc ban hành các đường lối, chính sách lớn, với mục đích giải phóng mọi nguồn lực, vô hình và hữu hình, để thúc đẩy phát triển bền vững và tạo ra ổn định thực chất, lâu dài.

Trong tương lai, việc Việt Nam có phát triển được bền vững hay không, khi phải cạnh tranh với các nước ráo riết tìm kiếm con đường phát triển mới sau khủng hoảng; đa số người dân có được hưởng thành quả của phát triển hay không; các thế hệ mai sau có được hưởng lợi từ sự phát triển của ngày hôm nay hay không, phụ thuộc vào việc Việt Nam có xác lập được một mô hình phát triển cởi mở, sáng tạo và thích hợp với Việt Nam hay không.

Phát triển để ổn định! Phát triển bền vững để ổn định lâu dài! Đó là niềm mong ước của bất cứ người Việt Nam nào, cũng là sự mong đợi của tất cả những người quan tâm đến tình hình Việt Nam, bất kể trong hay ngoài nước.

Giáp Văn Dương