Một người khả kính kể cho tôi nghe một câu chuyện hay. Tôi chép lại, như sau:
*
* *
Có một anh nọ dắt một con Voi đến cho dân làng xem. Đám đông thi nhau bàn luận: Người khen tầm vóc, kẻ bình dáng đứng dáng đi; người chê bộ lông, kẻ bảo cái tên không được hay cho lắm… Thôi thì đủ cả.
Một anh đứng ngoài thấy vậy, trừng mắt: “Các anh sai hết cả rồi. Đây đâu phải là Voi!”
Đoạn, anh ta cầm dao cắt cái vòi đưa ra, hỏi:
“Đây có phải là Voi không?”
Đám đông lắc đầu.
Rồi anh ta lại cắt ngà, cắt tai, đưa ra hỏi:
“Đây có phải là Voi không?”
Đám đông lại lắc đầu.
Xong anh ta đi vòng ra sau, cắt đuôi giơ lên, hỏi:
“Đây nữa, có phải là Voi không?”
Đám đông hoang mang, lắc đầu.
Rồi anh ta chỉ con vật không vòi, không ngà, không tai, không đuôi, hỏi gắt:
“Cả cái này nữa, có phải là Voi không?”
Đám đông hốt hoảng lắc đầu quầy quậy.
“Vậy là rõ nhé. Chẳng có con Voi nào cả. Tôi đã nói với các anh rồi!”
Nhiều người gật đầu tán thưởng.
Đám đông giải tán.
-A lô?
-…
-Em à, có việc gì không?
-Không... Chỉ là thấy nhớ bố thì gọi thôi.
-Không tin. Nhớ ở đâu? Khi nào? Cường độ bao nhiêu?
-Hi hi…
- !?
-Bố có biết con kiến nó chết thì bọn kiến nó làm thế nào không?
-Thì nó khênh đi chôn.
-Chôn ở đâu?
-Ở nghĩa trang kiến. Mà ba mẹ con đang ở đâu vậy?
-Đang ở bến xe bus, xem bọn kiến khênh một con kiến chết đi chôn.
-Chôn ở đâu?
-Ở góc cửa kính của bến xe.
-(Cười) Thế ba mẹ con xem bao lâu rồi?
-Hơn nửa tiếng rồi. Bọn kiến tưởng vô tri vô giác thế mà cũng có tình có nghĩa. Ba mẹ con cứ tò mò ngồi xem mãi. Xem nó làm thế nào...
-Ừ… Mà em đã mua được sách cho con chưa?
-Mua được rồi, đang trên đường về thì gặp bọn kiến...
-(Cười) Ừ... Ba mẹ con cứ xem tiếp đi nhé. Bố làm việc đây. Bye nhé!
-Bye!
Thế nào là thế nào?
Là thế này:
1. Câu đầu tiên “Tôi yêu em đến nay chừng có thể” đọc lên nghe khục khiệc ba chữ cuối. Nghe gì mà tỉnh bơ, khô coong vô cảm vậy. Đọc thêm một câu nữa thì thấy giống như người thản nhiên mở ví ra đếm xem còn bao nhiêu tiền. Nghe đâu như dửng dừng dưng, không cuồng nhiệt, không rụt rè, không nghĩ ngợi, không đau khổ, không trằn trọc với lòng mình… tức là không có một triệu chứng nào của tình yêu. Ngày đó, đọc câu ấy chỉ thấy ấm ức vì lạc điệu. Rồi nghĩ thơ Nga nó thế, nó "chừng có thể", giống như ông Xuân Diệu ảnh hưởng của thơ Tây khi không nói ‘nhiều’ mà nói ‘hơn một’ đó thôi.
Nhưng mà đó là cái ấm ức nhỏ. Dưới này mới là cái ấm ức to.
2. “Cầu mong em có được người tình như tôi đã yêu em”. Lần đầu đọc câu này đã thấy ức rồi. Yêu gì mà lại “cầu mong em có được người tình như tôi đã yêu em”. Ai bảo cao thượng, chứ tôi chả thấy cao thượng gì hết (nếu không muốn nói là giả tạo) . Ích kỷ là bản chất của tình yêu. Có vượt qua được thì cũng phải đấu tranh giằng co đau đớn quằn quại uể oải chán chê mới buông ra được. Lúc ấy mới cao thượng một-cách-lý-trí được. Mà sau đó thì cái lý trí nó sẽ quay lại nó cắn mình hằng đêm. Chứ ở đây chả thấy đấu tranh giằng co gì hết. Chỉ thấy “Tôi yêu em” rồi hẫng một cái “Cầu mong em có được người tình như tôi đã yêu em”. Vậy mà bảo chân thành đằm thắm, nghe hơi bị... ngược.
Vậy mà cô giáo còn bảo: Cô gái nào mà nghe được lời tỏ tình như vậy sẽ đổ ngay lập tức.
Tôi nghi ngờ.
Giờ mới vỡ lẽ, không phải chỉ là "Cầu mong em có được người tình như tôi đã yêu em", mà còn là "Có lạy Trời em [mới lại] được ai khác yêu chân thành, nâng niu đến thế". Một sự tự tin mang tính thách đố. Tự tin vì tình yêu của mình là thật. Thách đố vì mình hiểu rõ nhất tình yêu của mình dành cho em.
Tất nhiên, đó là nói chuyện tình yêu trần tục như của bao người. Còn thứ tình yêu thần thánh thì không bàn ở đây, vì chính tác giả đã thú nhận những lo sợ, hậm hực ghen tuông... là những thứ rất đời thường.
3. Mấy dòng viết nhảm này không phải là hùa theo chê dịch giả đâu nha, mong đừng có bạn nào kết luận vội vàng như vậy. Chuyện dịch thuật, nhất là chuyện bếp núc, tôi không rành nên không bàn xét. Chỉ là ấm ức lâu ngày về một bài thơ mình yêu thích thì nhân dịp này viết ra cho hết. Đó cũng là cách chia sẻ với những người đi sau để họ không phải ấm ức như tôi. Dù sao, đây cũng là bài thơ duy nhất mà tôi thuộc trọn vẹn từ hồi học phổ thông đến giờ (trừ mấy trích đoạn Kiều và mấy bài từ tiểu học). Tôi nghĩ, chọn dịch được một bài thơ, để mười mấy năm sau người ta vẫn còn thuộc, vẫn còn ấm ức về những điều bất hợp lý của nó, thì đã là đại thành công của dịch giả rồi.
Mà suy cho cùng, thơ nào chả bất hợp lý.
Cuộc đời cũng vậy thôi.
(Tường thuật trực tiếp từ 5 phút bồng bột + 5 phút vô lý trong ngày)
---
P.S. Ai giỏi tiếng Nga, vui lòng kiểm tra lại cách hiểu mới này xem có đúng không nhé. Cẩn thận thế cho chắc :). P.S của P.S. Đã có phản hồi, ở đây.
Những dòng này không phải bình thơ, mà chỉ là tán nhảm.
Lý do là mấy ngày hôm nay trời dịu như sắp vào Thu. Nhưng xứ này gần xích đạo nên chỉ có mùa mưa và khô, làm gì có mùa Thu cơ chứ. Nên cái dịu mát này, cái gió se se này, nhiều nhất cũng chỉ có thể là Thu tưởng.
Vậy mà cũng gợi nhớ đến một “Tiếng Thu” rất cũ, và tất nhiên là rất nổi tiếng, của Lưu Trọng Lư:
Em không nghe mùa thu
Dưới trăng mờ thổn thức?
Em không nghe rạo rực
Hình ảnh người chinh phụ
Trong lòng người cô phụ?
Em không nghe rừng thu
Lá thu kêu xào xạc
Con nai vàng ngơ ngác
Đạp trên lá vàng khô.
Đã có quá nhiều lời bình hay về bài thơ này, đặc biệt là về thanh âm và hình ảnh chú nai vàng ngơ ngác. Trần Đăng Khoa còn cho rằng, "nếu chọn một bài thơ thơ nhất của Việt Nam, nghĩa là ngoài thơ ra, nó không có gì bấu víu, thì đó chính là Tiếng thu. Đây là bài hay nhất trong đời thơ Lưu Trọng Lư, cũng là bài thơ thơ nhất của thi ca Việt Nam hiện đại”.
Là bài thơ thơ nhất Việt Nam kể ra cũng không có gì lạ, vì tác giả của nó là một người thơ toàn tập như Hoài Thanh từng nhận xét: "Cả đời Lư cũng là một bài thơ. Nếu quả như người ta vẫn nói, thi sĩ là một kẻ ngơ ngơ ngác ngác, chân bước chập chững trên đường đời, thì có lẽ Lư thi sĩ hơn ai hết"; “"Tôi biết có kẻ trách Lư cẩu thả, lười biếng, không biết chọn chữ, không chịu khó gọt giũa câu thơ. Nhưng Lư có làm thơ đâu, Lư chỉ để lòng mình tràn lan trên mặt giấy".
Nhưng hôm nay bỗng giật mình, không phải bởi tiếng Thu, cũng không phải bởi tiếng chân nai trên lá, mà bởi “hình ảnh người chinh phu, trong lòng người cô phụ”:
Chinh phu – anh chinh chiến nơi nào cho người buồn cõi mộng?
Cô phụ - vì sao chị đợi chờ?
Còn gì níu giữ, còn gì ràng buộc ngoài bóng hình xưa cũ?
Phải chăng cuộc đời là ảo ảnh, nên còn giữ được hình ảnh thì còn thuộc về nhau?
Ừ thì là như thế…
Nhưng sao lại rạo rực ở chốn này?
Nếu anh chinh chiến nơi xa để giữ đất giữ nhà thì chị không nên rạo rực.
Nếu anh chinh chiến nơi xa để chiếm đất phá nhà thì chị càng không nên rạo rực.
Nếu anh chinh chiến vì anh thì chị nên đau khổ, có chi mà rạo rực.
Nếu anh chinh chiến vì chị thì chị nên gọi anh về đan lại mộng cũ bên mái nhà xưa, cớ sao lại rạo rực.
Nếu anh chinh chiến chỉ vì chinh chiến thì đó là u mê của anh, của chị và của tha nhân, cớ sao lại rạo rực trong lòng.
…
Cho đời vin tay bước,
Ai biết gì đâu.
----
P.S. Hôm nay (16/7/11) vô tình nghĩ đến "chinh phu - cô phụ", một hình tượng được sử dụng nhiều đến mức trở thành kinh điển của thơ Đường, mới giật mình rằng: Đây chỉ là sáng tạo của các nho gia, những người không hề ra trận, nhưng lại lãng mạn hóa cảnh chia cắt bằng sáng tác của mình. Ngẫu nhiên chăng?