Hiển thị các bài đăng có nhãn minh triết. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn minh triết. Hiển thị tất cả bài đăng

Thứ Ba, 3 tháng 5, 2011

Nhớ Hoàng Ngọc Hiến

Giáp Văn Dương
Tôi kém anh Hiến gần năm chục tuổi. Như vậy, lẽ ra tôi phải gọi anh bằng ông mới đúng. Nhưng tôi vẫn gọi anh Hiến bằng anh, và anh cũng khuyến khích tôi như thế, bất chấp sự phản đối ra mặt của vợ anh, chị Tố Nga.
Mọi chuyện, kể từ cách xưng hô, đến những trò chuyện sau này với anh, đều bắt đầu từ cuộc Hội thảo hè năm 2009, tổ chức tại Paris, ngày 26-28/8, mà tôi và anh đều tham dự.
Trong hội thảo này, anh Nguyễn Ngọc Giao, một thành viên ban tổ chức, đề nghị tất cả cứ gọi nhau là anh/chị và xưng tôi cho bình đẳng. Vậy nên, mọi người đều xưng hô như thế. Một vài người, chủ yếu là sinh viên trẻ, gọi các anh chị lớn tuổi là chú/bác, xưng cháu, liền bị anh Giao chỉnh ngay.
Một trong những câu nói nổi tiếng nhất của anh:“Cái nước mình nó thế!”, tôi đã nghe, đã dùng, nhưng không biết tác giả là anh. Lý do là tôi với anh không cùng chuyên môn, lại quá chênh lệch tuổi tác. Tôi học khoa học tự nhiên, còn anh lại bên xã hội, nên hầu như không có điểm gì chung. Chỉ đến khi anh Nguyễn Ngọc Giao trong một lần nói: “Cái nước mình nó thế, chữ của anh Hoàng Ngọc Hiến”, tôi mới giật mình. Từ lúc đó, tôi bắt đầu quan sát anh. Rất may, anh ngồi ở bàn đầu, nên việc này rất tiện.

Điều đầu tiên tôi nhận thấy là anh ăn mặc khá cọc cạch: nửa trên jacket, nửa dưới quần âu, chân đi giầy thể thao cũ (luôn có một ống quần vướng vào giầy nên có cảm giác như quần nửa sắn nửa buông). Tôi nhíu mày: Thêm chiếc mũ cối nữa thì hoàn hảo.
Tôi ghét mọi thứ cọc cạch, nên dù đã biết anh là một học giả uyên bác được nhiều người kính trọng, tôi cũng không có ý đến làm quen.
Điều thứ hai tôi nhận thấy là anh rất thích gật gù. Không có lý do gì để gật gù cũng gật gù ra chiều tâm đắc lắm. Ban đầu tôi thấy điều đó thật phản cảm. Tôi không thích kiểu gật gù ba phải như vậy. Nhưng sau để ý kỹ hơn thì thấy dường như anh gật gù với chính anh hơn là với những điều người khác nói.
Giờ nghĩ lại thì có lẽ đấy là cách “gật gù minh triết” của anh, cái gật gù của kẻ “đại trí như ngu”. Có thể trong thời tao loạn, những cái gật gù này đã có ít nhiều tác dụng, nên anh mới sử dụng đến mức thành quán tính hồn nhiên chăng?
Chỉ khổ cho ai thấy anh gật gù mà tưởng bở.
Bài phát biểu của anh không nằm trong chương trình dự kiến, cũng không thực sự ấn tượng. Anh mở đầu rằng từ lâu anh đã có ý muốn tham gia Hội thảo hè, “dự thính thôi cũng được”. Vì thế, nhân dịp sang Paris mời một nhà triết học sang dự hội thảo về minh triết, anh tham gia hội thảo và tranh thủ trình bày một cách vắn tắt về Minh triết Việt. Sau đó anh bắt đầu trình bày.
Anh nói chậm, có vẻ khó khăn. Không có máy chiếu nên rất khó theo dõi. Anh Nguyễn Ngọc Giao thấy vậy liền ghi lại những ý chính lên bảng cho khán giả đọc. Đại ý: Việt Nam ta trước có tam giáo đồng nguyên thì nay có “lục giáo”, đó là: Phật giáo, Lão giáo, Nho giáo, Thiên chúa giáo, Chủ nghĩa Marx-Lenin và Khoa học. Anh nhấn mạnh: Khoa học cũng cần phải được coi như một giáo và khẳng định: Lục giáo nói trên chính là “đa nguồn Minh triết Việt”. Ngoài ra, Minh triết Việt còn có ở trong các dân tộc thiểu số nữa, ví dụ: Đồng bào Tây Nguyên nói “Đàn ông là sấm, đàn bà là sét”, đó chính là minh triết. Và trong thời đại Hồ Chí Minh còn có “Minh triết Hồ Chí Minh”.
Anh kết thúc bài nói bằng việc mời mọi người tham gia cuộc hội thảo Minh triết sẽ được tổ chức trong thời gian tới, và giới thiệu bài viết “Luận bàn về những vấn đề Minh triết”, dài 24 trang A4 (anh nhấn mạnh chữ 24 trang A4, nhưng bản đánh máy sau này tôi nhận được chỉ có 17 trang), ai quan tâm thì anh sẽ gửi qua e-mail.
Tôi chăm chú lắng nghe.
Tôi thấy bài nói của anh như một nồi lẩu.
Vậy mà tôi và anh lại bắt được sóng của nhau. Anh bắt được “hạ tầng tư duy” trong bài nói của tôi (anh cho rằng hạ tầng tư duy chính là minh triết), còn tôi bắt được “Minh triết Việt” trong bài nói của anh. Tôi không đồng tình với việc hiểu hạ tầng tư duy là minh triết, nên có trao đổi lại với anh, cũng hơi gắt.
Sau đó, anh mời tôi tham gia hội thảo minh triết sẽ sớm tổ chức ở Hà Nội. Tôi nói rằng không thể về dự được, nhưng sẽ gửi bài ủng hộ. Anh cũng mời tôi khi nào về thì đến thăm Trung tâm Minh triết Việt của anh. Tôi nhận lời…
Đến giờ ăn trưa, khi mọi người còn đang loanh quanh bàn chuyện đi ăn món gì, ở đâu, thì anh Hà Dương Tường, khi đó đang đứng gần tôi, nói: “Ông Hiến chưng cái món này ra thì bán cho ai? Tụi trẻ bây giờ chúng nó đâu có quan tâm”.
Đúng là tụi trẻ, và cả tôi, cũng không quan tâm những điều anh nói. Nhưng tôi thực sự ấn tượng với cụm từ “Minh triết Việt” của anh, dù những gì anh nói về nó, tôi thấy vẫn lộn xộn như một nồi lẩu bình dân.
Một lát sau, khi mọi người đã bắt đầu tản ra theo các hướng khác nhau, tôi nhìn quanh, thấy anh vẫn đứng chơ vơ, chưa biết đi đâu. Tôi liền đến gần mời anh đi cùngtôi, ăn món Tây. Cái gì đó nhẹ nhàng. Anh nhận lời ngay.
Đến nhà hàng, khi tất cả đã yên vị, tôi lấy thực đơn cho anh xem và ngỏ ý muốn mời anh. Anh xem và gật gù “Ừ…Ừ”, nhưng không chọn món gì cụ thể. Anh hỏi tôi chọn món gì, tôi đáp: “Em chọn rượu vang đỏ, mỳ Ý, salad và hoa quả tráng miệng”. Anh bảo anh cũng gọi như vậy cho dễ. Hai anh em cười xòa.
Từ đó tôi và anh giữ liên lạc qua e-mail.
Rồi cũng đến ngày tôi về Hà Nội. Dịp này, tôi có làm một seminar nhỏ ngày 4/12/2009 ở 53 Nguyễn Du với chủ đề “Hạ tầng mềm & Việt Nam – Những bài toán lớn”. Tôi gọi điện mời anh tham dự. Anh vui vẻ nhận lời và đến dự thật.
Giờ nghỉ giải lao, anh đến động viên và bảo: Ban đầu anh tưởng cái gì đó về phần mềm máy tính, sau khi biết không phải, anh đã bảo mọi người trong trung tâm Minh triết Việt của anh đến dự cùng, khá đông đủ. Rồi anh mời tôi sáng hôm sau, Thứ 7, đến nhà anh chơi và gặp gỡ với các anh chị ở Minh triết Việt, sau đó đi ăn chả cá, “có một hàng ở gần nhà anh, ngon lắm”. Tôi vui, và tất nhiên là nhận lời.
Sáng hôm sau, khoảng 10 giờ, tôi đi taxi đến nhà anh. Trước đó anh đã dặn: "Nhà anh ở trong ngõ, khó tìm, nên khi sắp đến nơi thì gọi trước cho anh, anh sẽ ra đón". Tôi làm theo. Quả nhiên, anh ra tận đầu ngõ đón. Tôi rất ngạc nhiên khi thấy anh, một cách hồn nhiên, cầm tay tôi mà đi dung dăng dung dẻ vào nhà. Có lẽ từ khi học cấp II tới giờ, tôi chưa được, hoặc bị, một người đàn ông nào cầm tay mà đi dung dăng dung dẻ giữa đường thế này. Tôi để yên cho anh dắt đi, ngạc nhiên thú vị, theo anh vào nhà.
Tôi nhìn quanh, thấy trên tưởng có một bức tranh ngựa. Chị Tố Nga vợ anh, tóc đã bạc gần hết nhưng vẫn còn phảng phất nét đẹp thời son trẻ, lúc đó cũng từ phòng trong đi ra. Chị không ngồi cùng bàn nước với chúng tôi mà ngồi cách xa một đoạn, dưới bức tranh. Thấy tôi gọi anh Hiến bằng anh, chị khó chịu ra mặt, luôn xen ngang nhắc nhở: “Ông này năm nay 80 tuổi”. Tôi cười.
Chị chỉ bức tranh ngựa: “Ông Hiến tuổi Ngọ, nên được vẽ tặng bức tranh ngựa”. Rồi chị lại tranh thủ nhắc tôi: “Ông này năm nay 80 tuổi”. “Cậu bao nhiêu tuổi?”. Tôi lại cười, gọi anh Hiến bằng anh như cũ.
Chuyện trò được vài câu, anh đứng dậy đi lại giá sách, lấy cuốn “Hoàng Ngọc Hiến│Tác phẩm chọn lọc”, rồi lấy bút đề tặng tôi, không quên kẹp theo một tấm danh thiếp. Đổi lại, tôi cũng tặng anh tờ báo Tiền Phong tôi mới mua ở đầu ngõ, có lược thuật bài seminar của tôi chiều hôm trước.
Tôi cầm tấm danh thiếp của anh, thấy ghi phía trên là: “Trung tâm nghiên cứu và truyền bá Minh triết Việt”, ở giữa ghi “Dr: Hoàng Ngọc Hiến, Chủ tịch hội đồng khoa học”. Nhìn xuống địa chỉ liên lạc là nhà riêng và địa chỉ email ở yahoo. Lẽ ra như lần gặp trước, tôi đã nhíu mày khó chịu vì sự bất nhất cọc cạch này. Nhưng lần này thì không. Tôi chỉ băn khoăn hỏi: “Vậy văn phòng Trung tâm Minh triết Việt đặt ở đâu anh?
Anh nhìn tôi mà như không nhìn: “À, đặt tạm ở nhà anh Mai”. Rồi không chờ tôi phản ứng, anh bất ngờ hào hứng: “Có giấy phép chính thức rồi. Như vậy là “Nhà đỏ” có quan tâm”. Anh nhấn mạnh chữ “Nhà đỏ”, vừa hào hứng, vừa bí hiểm. Rồi anh kể những buổi thuyết trình của anh cho “Nhà đỏ” nghe. “Nói hết cả rồi”. Tôi lần đầu tiên nghe thấy chữ “Nhà đỏ”, không khỏi liên tưởng đến “Nhà trắng”, định hỏi anh “Nhà đỏ” cụ thể là ai cho rõ, nhưng thấy mặt đang anh sáng lên, hồ hởi như trẻ nhỏ được kẹo, nên thích thú ngồi lặng yên nghe anh nói.
Một lát sau, anh Nguyễn Khắc Mai đến. Dù đã gặp anh Mai ở buổi seminar, nhưng hôm nay tôi mới được anh Hiến giới thiệu anh Mai là Giám đốc Trung tâm Minh triết Việt. Ba chúng tôi trò chuyện với nhau khá vui vẻ. Chị Tố Nga thỉnh thoảng lại nhắc nhở: “Ông này năm nay 80 tuổi, còn ông này 78”. Tôi lại cười và vẫn cứng đầu gọi anh Mai, anh Hiến như cũ. Tiện thể, tôi gọi luôn chị Tố Nga là chị cho đồng bộ.
Từ khi anh Mai đến, chúng tôi bắt đầu nói chuyện về Minh triết. Thấy vậy, chị Tố Nga hỏi tôi có tham gia hội thảo về minh triết ở Huế tháng trước không. Tôi đáp: “Không, em tiếc quá không về kịp tham dự được”. Chị nhìn tôi, nghiêng một góc 15-20 độ, có vẻ hơi bực: “Thế thì phí quá. Cuộc chơi minh triết ở Huế tưng bừng lắm. Hội thảo xong còn lên chùa nữa. Cậu không về được thì phí!”.
Tôi hơi ngạc nhiên về sự sẵng giọng của chị, nhưng thực sự bất ngờ về cách chị gọi “cuộc chơi minh triết”. À, ra thế! Minh triết với các anh chị là một cuộc chơi. Và điều thú vị mà tôi khám phá ra là vai trò của chị trong công việc của chồng mình. Dù không lộ diện, nhưng dường như chị tham gia rất nhiệt tình vào các “cuộc chơi” của anh Hiến. Tôi không biết vai trò thực sự của chị là gì, nhưng bỗng hình dung đến các cuộc đấu bóng bầu dục ở Mỹ, trước mỗi cuộc đấu thì các hoạt náo viên xinh đẹp thường cổ vũ đội nhà bằng nhiều màn khuấy động sôi nổi. Nhiều người còn thích xem các màn biểu diễn này hơn cả phần thi đấu chính của các cầu thủ.
Nếu cầu thủ thi đấu không được như ý, rất có thể thì sẽ bị hoạt náo viên cằn nhằn, “mắng mỏ”.
Một lát sau, chị đi vào phòng trong, không rõ là để mấy anh em tôi tiện nói chuyện, hay vì bực mình chuyện tôi không biết cách xưng hô, cứ “anh Hiến, anh Mai”, dù đã được nhắc nhở nhiều lần.
Thấy vậy, để phòng xa, tôi trình bày: “Em rất lúng túng chuyện xưng hô. Theo các anh thì xưng hô thế nào là tốt nhất? Phải thống nhất thì mới có thể nói chuyện thoải mái được. Chị Nga có vẻ không thích em gọi các anh là anh….” Anh Hiến nói ngay không cần nghĩ: “Không sao!”. Anh Mai cũng đồng ý nên tôi đã thấy thoải mái hơn, nhưng vẫn không quên chốt lại: “Vậy là từ bây giờ em chính thức gọi các anh là anh nhé!”.
Anh Hiến “gật gù minh triết”. Anh Mai đưa tay lên túi ngực, lấy ra một mảnh giấy nhỏ, rủ rỉ nói:
“Dương này, anh chép tặng em bài “Cự Ngao Đới Sơn” của cụ Nguyễn Bỉnh Khiêm, bài mà hôm qua anh nói đấy”.
Đúng là trong chiều qua, khi bàn về tranh chấp biển Đông, mà theo tôi là một trong những bài toán lớn Việt Nam phải đương đầu, anh Mai có đưa ra lời bàn rằng: “Dường như chuyện này cụ Nguyễn Bỉnh Khiêm cũng đã có tiên liệu từ 500 năm về trước, trong bài Cự Ngao Đới Sơn”, rồi đọc:
Vạn lý Đông minh quy bả ác
Ức niên nam cực điện long bình
Anh mở tờ giấy chép tay ra, đọc từng câu, cẩn thận giải thích ý nghĩa từng chữ cho tôi nghe, rồi lấy bút đề: “Thân mến biếu Giáp Văn Dương, kỉ niệm cuộc trò chuyện ở nhà anh Hiến, 5-12-2009, Nguyễn Khắc Mai”.
Một lát sau thì chị Hoàng Thị Thơ, ở Viện Triết học, đồng thời cũng là một thành viên của Trung tâm Minh triết Việt, đến. Chào hỏi xong, việc đầu tiên chị làm là đi vòng ra sau ghế anh Hiến, buộc lại chiếc khăn mu-soa ở cổ anh cho ngay ngắn lại. Cử chỉ hết sức tự nhiên, như bà mẹ buộc lại khăn cho một em bé nhỏ. Anh Hiến cũng không phản ứng gì. Dường như chị đã làm việc này nhiều lần rồi thì phải.
Lúc gặp anh ở đầu ngõ, thấy anh chân đi dép lê, cổ đeo khăn mu-soa, vẫn cọc cạch như hôm nào, nhưng tôi không thấy phản cảm nữa. Nay thấy chị Thơ hồn nhiên buộc lại khăn cho anh, tôi có thoáng ngạc nhiên thú vị. Anh đeo khăn mu-soa ở cổ rõ ràng không phải để ăn diện như mấy người khác tôi đã thấy. Nhưng lúc đó tôi cũng không nghĩ gì sâu xa hơn. Mãi sau này tôi mới biết anh không chịu được lạnh ở cổ.
Vừa uống trà, vừa trò chuyện... Chúng tôi nói về đủ thứ.
Được khoảng một tiếng thì chị Thơ nói có hẹn nên về trước. Ba chúng tôi trò chuyện thêm một lát, rồi tính chuyện đi ăn chả cá. Chị Nga ở nhà, không đi.
Anh Mai gần 80 tuổi mà đi xe máy vẫn rất vững. Anh đi chiếc cup 82, biểu tượng của một vầng hào quang trước đó. Còn nhớ, chiếc cup 82 đã từng là niềm mơ ước của biết bao nhiêu người. Năm 1994, ông bác tôi dốc toàn bộ tài sản mua được một chiếc cũ mà giá đã hơn 5 cây vàng. Đến nay đã gần 20 năm, bác vẫn đi chiếc xe cúp ấy và vẫn không giấu nổi niềm tự hào mỗi khi nhắc đến nó.
Quán ăn mà chúng tôi đến là một quán chả cá ở đường Giảng Võ, cách nhà anh Hiến chừng mười lăm phút đi bộ. Anh Mai xe máy đi đến trước, tôi và anh Hiến thủng thẳng đi bộ đằng sau. Anh lại cầm tay tôi dung dăng dung dẻ. Tay anh nắm rất chặt.
Chúng tôi tấp tểnh qua đường. Một già một trẻ cầm tay nhau giữa một dòng người xe xuôi ngược ngược xuôi.
Chúng tôi chọn một bàn gần cửa, nhìn thẳng ra đường. Anh Hiến giới thiệu: “Đây là hàng chả cá duy nhất ở Hà Nội bán cá Lăng Việt Trì. Những hàng khác chỉ toàn dùng cá quả”. Rồi anh gọi bia và lạc rang. Chúng tôi nhâm nhi trong khi chờ đợi.
Nhìn qua thì hàng chả cá này, kể cả cách sắp xếp, phục vụ, không có gì đặc biệt. Vẫn là cá, thì là, hành, bún, mắm tôm… và bếp ga đang sôi mỡ. Nhưng khi đặt miếng chả cá lên miệng, ngay lập tức, tôi biết đây là món chả cá ngon nhất tôi đã từng ăn. Ngay cả mắm tôm ở đây cũng rất đặc biệt, có ánh đỏ và không nặng mùi như ở những nơi khác. Tôi khen cá và mắm tôm ngon lạ, anh gật gù “Đúng đúng, mắm tôm ở quán này rất ngon”.
Xong, chúng tôi chuyển sang một bàn khác sát cửa để uống trà. Câu chuyện về minh triết lại tiếp tục. Khi anh Hiến nói về đa nguồn minh triết, tôi buông lửng: “Trước khi có đa nguyên chính trị, phải có đa nguyên tư tưởng làm nền”. Anh như giật mình, choàng tỉnh “Đúng quá!”. Lần này thì tôi biết anh nói thật, chứ không phải nói như một thói quen.
Tôi hỏi anh: “Trong Lục giáo vừa nói, anh chú trọng đến giáo nào nhất?”. Anh nhìn tôi: “Mình phải có trọng tâm là một nguồn, đó là… nhưng không được nói ra. Phải để đa nguồn cho bình đẳng, nhưng vẫn phải có trọng tâm”. Tôi cười, vậy là đúng như tôi dự đoán.
Trà đã cạn. Bóng trưa đã ngả sang chiều. Ngoài kia dòng người xe vẫn tấp nập ngược xuôi xuôi ngược. Ba chúng tôi nhìn ra ngoài đường trầm ngâm không nói…
Rồi cũng đến lúc phải chia tay. Có quyến luyến, có hẹn hò như bao cuộc chia tay khác.
Sau này, qua e-mail, nhắc lại bữa chả cá hôm đó, anh viết: “Còn chả cá là còn minh triết”. Tôi nghĩ anh đúng.
Dịp sinh nhật lần thứ 80 của anh, Khoa Viết văn của Đại học Văn hóa tổ chức một hội thảo khoa học để mừng anh. Tôi gọi điện chúc mừng. Anh bảo anh vui, “Có nhiều bài gửi về. Không ngờ anh được vẽ chân dung khác quá”. Anh hồ hởi kể, có lúc như hụt hơi. Tôi cười, anh lại đúng nữa.
Ngày nghe tin anh ốm, tôi gọi điện hỏi thăm, đầu dây đẳng kia chị Tố Nga như sắp khóc: “Ông ấy bị ung thư, cắt nửa mét ruột. Các giáo sư, viện trưởng đến thăm hết rồi. Không ai bỏ rơi ông ấy cả”. Sau đó, tiếng sụt sịt như to dần.
Hai ngày sau, tôi nghe tin anh mất.
Cái hẹn của tôi với anh vẫn còn buông lửng.
Giờ nhớ về anh, bất giác tôi hình dung cảnh tôi với anh ngồi uống trà như hôm nào. Tôi nói: “Đời là cõi tạm”. Anh gật gù minh triết “Đúng đúng”, rồi đi.
Tôi lặng nhìn theo anh, khi chiều đã đổ bóng xuống hoàng hôn đỏ rực.
---
Tái bút 1: Ngày 5/4, nhân chuyến về Hà Nội công tác, tôi đến thăm anh. Biết tính anh đơn giản nên tôi cũng chẳng cầu kì, chỉ mua một bó hoa. Anh nhìn tôi, môi hơi mím, không ra cười, cũng chẳng ra giận. Chị Nga đứng bên cạnh, chắp tay yên lặng.
Trò chuyện với anh xong, tôi ra bàn uống trà với chị. Câu đầu tiên chị nói với tôi, rất to và giận dữ: “Thế là hết! Ông ấy chết mà có biết mình chết đâu. Đi cấp cứu mà còn chuẩn bị từ điển và giày thể thao, rồi đi bộ ra xe. Cứ tưởng mình đi chữa dạ dày, có biết là đi cấp cứu đâu…”
“Ông ấy bị chết oan. Tại bệnh viện Việt-Xô dốt quá. Ung thư mà cứ bảo dạ dày, điều trị mấy tháng trời. Nếu ở Singapore thì không chết. Ngô Thảo đi Singapore khỏi rồi. Tại Việt-Xô kém quá, nếu đi Singapore thì không chết!”…
Chị nói liền một mạch không ngừng nghỉ. Tôi yên lặng nghe. Rồi sau, chị hỏi tôi đọc được tin anh ốm và mất ở đâu, trên báo nào, có phải trên viet-studies không? Tôi đáp: “Vâng, nhưng tin anh ốm em đọc đầu tiên trên Thể thao & Văn hóa…”. Mắt chị long lên giận dữ…
Tôi nhấc chén trà lên, rồi lại đặt xuống. Chị gọi người mang hạt điều ra. Rồi cả bánh đậu xanh. Chị nói, tôi im lặng nghe, im lặng uống một mình. Nhiều lúc bỏ lễ, tự tiện rót cho mình.
Chị bảo, bạn bè viết về ông ấy nhiều lắm, sắp ra sách rồi. Tôi trầm ngâm: “Em cũng viết, nhưng không đăng ở đâu, em định sẽ gửi cho gia đình đọc, chỉ như chia sẻ chuyện trong nhà”.
Chị nửa vui mừng, nửa trách móc: “Sao cháu không gửi sớm để in, sao không mang đến thắp hương ông ấy?”.
“Em không phải dân văn triết, lại cũng có vài nhận định riêng tư về anh, nên chỉ để mình biết và chia sẻ với gia đình”. Chị bảo tôi kể một vài chi tiết… “Vâng, thì chuyện em gặp anh ấy ra sao; cảm nhận ban đầu thế nào; vì sao từ dửng dưng lại chuyển thành quý mến; rồi chuyện đi ăn chả cá; chuyện trao đổi về minh triết…” “Ừ, thế thì người ngoài không biết được. Các cháu nhà tôi cũng không thích cậu gọi ông ấy bằng anh, đứa lớn 45 tuổi rồi…”. Rồi chị hỏi thăm gia cảnh tôi, rằng sinh năm nào, vợ con thế nào, thu nhập ra sao…, toàn chuyện riêng tư, nên câu nào trả lời được thì tôi trả lời, câu nào không thì chỉ ngồi cười. Không chịu thua, chị xoay sang phán đoán rồi bảo tôi xác nhận. Tôi lại cười.
Khi biết vợ tôi ở nhà chăm sóc gia đình, chị đang ngồi nghe bỗng rướn thẳng người gắt gỏng như quát: “Sao cậu ích kỷ thế!”. Tôi thanh minh: “Đây là lựa chọn của bọn em trước khi lấy nhau”. “Ừ, thế thì được”.
Chị lại khuyên tôi cũng phải thực tế, đừng có về: “Về là chết, không nuôi nổi vợ con đâu”. Rồi lan man sang đủ thứ chuyện. “Cũng lạ, học trò ông ấy nhiều, nhưng người trẻ chơi bời thân thiết như cậu thì ít lắm. Ai đến ông ấy cũng đưa bài của cậu ra cho đọc. Mà ông ấy thiêng lắm, ông ấy phù hộ cho cậu đấy”… Tôi chưa biết anh Hiến sẽ phù hộ tôi việc gì, nhưng nghe chị nhắc đi nhắc lại như thế, tôi chỉ biết cười xòa.
Trên bàn, có mấy lon bia. Bên cạnh là chiếc đồng hồ nhỏ. Tôi biết là đã quá giờ, nên thỉnh thoảng lại kín đáo nhìn đồng hồ. Không rõ có phải vì vậy mà thỉnh thoảng chị lại nhắc: “Em uống bia đi”. Lúc đó tôi không nghĩ ra vì sao chị lại nhắc như thế. Giờ nghĩ lại không khỏi phì cười.
Chị đứng dậy, lọc cọc đi ra bàn thờ, lấy tập bản thảo cuốn “Hoàng Ngọc Hiến trong mắt bạn bè” đưa tôi đọc, rồi lại trách tôi sao không gửi bài sớm để in. Tôi hỏi vậy bây giờ em gửi có kịp không, chị bảo không kịp, lên bông rồi. Tôi nói cũng không sao, để em gửi cho chị đọc vậy.
Câu chuyện càng lúc càng thân mật: Chuyện của tôi, chuyện của anh, chuyện công việc, chuyện gia đình… Những chuyện “thường ngày ở huyện”, muôn màu muôn vẻ khác cũng không ngoại lệ.
Chị lại bóc một chiếc bánh đậu xanh, ép tôi ăn: “Em ăn đi, sẽ giải hạn cho em đấy”.
Tôi biết muộn nhưng mặc kệ. Lỡ chuyến bay là cùng chứ gì. Nhưng cũng chỉ được một lúc sau, có tiếng người gọi rõ to: “Về thôi cháu ơi!”. Chị ngạc nhiên nhìn tôi: “Em đến đây bằng gì?” “Em về Hà Nội chỉ có một ngày, trưa nay sẽ về lại Singapore. Mà nhiều việc quá, nên gia đình khuyên đi xe ôm để tránh tắc đường”. Tôi nhìn đồng hồ: “Lẽ ra giờ này phải ở sân bay rồi, nhưng thôi kệ. Chắc ông xe ôm chờ ở đầu ngõ sốt ruột quá nên gọi”.
“Thôi thả cho cậu về…”.
Nhưng người thả cũng chưa vội thả, mà người về cũng chưa vội về, nên từ lúc “thả cho cậu về…”, câu chuyện còn kéo dài thêm một đoạn nữa.
Chị tiễn tôi ra cửa. Tôi bước xuống mảnh sân nhỏ, quay lại nói như thanh minh: “Lần này em về gấp quá. Lần sau em sẽ ở chơi với chị một buổi”.
Chị ôm vai tôi, rưng rưng như khóc. Tôi bước ra cổng, chị trở lại nhà, không quên nhắc: “Nhớ thêm cho ông ấy 5 nghìn…”.
Tôi bước đi. Trời lạnh và phảng phất mưa.
Tái bút 2: Hôm nay (03/05/), khi gọi điện cho chị Nga, chị nói, to và hơi gắt: “Người ta định tặng thưởng cho ông ấy. Nhưng ông ấy chết rồi còn đâu! Ông ấy chẳng nhận được gì chính thức của nhà nước cả”. Tôi cười, an ủi: “Như thế lại hay, chị ạ”.
Singapore, 03/05/2011.
Lời cảm ơn: Xin cảm ơn chị Hoàng Tố Mai – con gái thứ hai của anh Hiến - đã đọc bản thảo và cho những góp ý quý giá về một số chi tiết trong bài viết này.
./.
---
Ghi chú: Bài này đã được sửa lại một số lỗi đánh máy và bổ sung một vài chi tiết nhỏ so với bản đăng lần đầu.

Thứ Hai, 15 tháng 3, 2010

Minh triết và hạ tầng tư duy



Muốn phát triển, phải xây dựng được một hạ tầng tư duy vững chắc, phong phú và thông thoáng, để từ đó, tạo ra những sản phẩm tư duy có giá trị. Minh triết, với vai trò như một phông nền văn hóa, có mặt trong nhiều thành phần trong cấu trúc của hạ tầng tư duy.

Minh triết không là gì?

Minh triết - cô gái đồng trình

Việc tìm hiểu mối quan hệ giữa minh triết và hạ tầng tư duy có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng và hoàn thiện hạ tầng tư duy, tạo điều kiện cho việc giải phóng tư duy, hình thành những tư tưởng mới, sáng tạo và có giá trị cho đất nước.

Hạ tầng tư duy

Hạ tầng tư duy là một khái niệm mới, được đề cập lần đầu trong hai bài báo đăng trên Tuần Việt Nam ngày 10 và 11 tháng 8 năm 2009, theo đó, tác giả định nghĩa rằng: "Hạ tầng tư duy là toàn bộ những gì góp phần khai mở, hỗ trợ, giải phóng và phát huy khả năng tư duy của cá nhân và cộng đồng. Cấu trúc của hạ tầng tư duy gồm sáu yếu tố chính: Thành tựu tư tưởng của nhân loại (TTNL); Hệ tư tưởng, quan điểm sử dụng hiện thời (HTT-QĐ); Cơ chế pháp lý hỗ trợ (CCPL); Thói quen, kĩ năng tư duy cá nhân (TQ-KN);Văn hóa, môi trường làm việc (VH-MT); Liên thông, trao đổi tư tưởng (LT-TĐ)" 1,2.


Trong sáu yếu tố tạo thành hạ tầng tư duy, mỗi yếu tố có vai trò khác nhau, nhưng có quan hệ chặt chẽ với nhau, có tác dụng hỗ trợ lẫn nhau trong việc hình thành hạ tầng tư duy. Cái này hoặc làm nền, hoặc là sản phẩm gián tiếp của cái kia, hoặc thúc đẩy hỗ trợ cho cái kia hình thành và phát triển. Cụ thể:

Thành tựu tư tưởng nhân loại tạo nền tảng và khung tư duy chung cho mọi cá nhân tiếp cận và sử dụng nó, không phân biệt địa lý, sắc tộc. Một cá nhân hoặc dân tộc tiếp thu được càng nhiều thành tựu tư tưởng của nhân loại thì hạ tầng tư duy của cá nhân hoặc dân tộc đó càng phong phú, vững chắc.

Hệ tư tưởng, quan điểm sử dụng hiện thời chi phối và quyết định việc hình thành các khung mẫu tư duy hiện thời của một cá nhân hoặc một dân tộc, được hình thành thông qua sự lựa chọn của cá nhân hoặc dân tộc đó từ kho tàng tư tưởng nhân loại dưới sự chi phối của các đặc điểm lịch sử, cụ thể.

Cơ chế pháp lý hỗ trợ có vai trò thúc đẩy việc và phát huy khả năng tư duy của cá nhân và cộng đồng, thông qua việc khuyến khích, hỗ trợ cá nhân, tập thể trong việc khám phá, truyền bá, tiếp thu và sáng tạo tri thức (ví dụ các cơ chế khuyến học, các giải thưởng, v.v), đồng thời bảo vệ quyền lợi của những cá nhân có các sản phẩm tư duy có giá trị (ví dụ luật bản quyền).

Thói quen, kĩ năng tư duy cá nhân quyết định việc các nhân đó có tư duy hiệu quả hay không, thông qua đó ảnh hưởng trực tiếp đến hạ tầng tư duy của xã hội như một tổng thể.

Văn hóa, môi trường làm việc ảnh hưởng trực tiếp đến thói quen và hiệu quả làm việc của cá nhân và cộng đồng. Nếu văn hóa và môi trường làm việc cởi mở, lành mạnh, tôn trọng sự khác biệt thì hạ tầng tư duy phong phú, đa dạng và linh hoạt. Ngược lại, sẽ chỉ là sự nghèo nàn, xập xệ và cứng nhắc một chiều.

Liên thông, trao đổi tư tưởng - tự do học thuật - làm cho hạ tầng tư duy của các cá nhân và do đó của toàn xã hội được kết thành hệ thống vững chắc, biểu hiện dưới dạng một mạng lưới liên thông hữu cơ mà qua đó, tư tưởng được tự do lưu thông và tương tác với nhau. Nếu không có liên thông, trao đổi tư tưởng, thì sản phẩm tư duy của mỗi cá nhân chỉ có tác động đến đời sống của cá nhân cụ thể đó, như một ngưới có trí tuệ nhưng sống giữa đảo hoang, mà không có tác động nào đáng kể đến hạ tầng tư duy và sự phát triển của xã hội mà cá nhân đó đang sinh sống.

Nếu một người chỉ được coi là trưởng thành khi có thể suy nghĩ độc lập thì một đất nước cũng vậy. Đất nước chỉ trưởng thành khi có tư duy độc lập, phong phú và sáng tạo. Muốn vậy, phải có một hạ tầng tư duy vững chắc, lành mạnh, cởi mở và thông thoáng làm nền tảng.

Nếu hạ tầng tư duy manh mún, nghèo nàn và xập xệ, đất nước sẽ chỉ mãi quẩn quanh trong vòng nghèo hèn và lạc hậu. Xã hội khi đó sẽ chỉ là tập hợp của những đứa trẻ to xác. Đất nước sẽ mãi chỉ là đất nước vị thành niên.

Biểu hiện rõ nhất của tình trạng vị thành niên này là cả xã hội sự phụ thuộc và chạy theo tư duy, ý thức hệ hoặc cách hành xử của bên ngoài và sự ra đời của những kiểu tư duy kì quặc trong mọi mặt của đời sống xã hội, ở mọi cấp độ, như tư duy nhiệm kì, tư duy đối phó, tư duy bằng cấp... mà thiếu đi những kiểu tư duy lành mạnh, như tư duy sáng tạo, tư duy độc lập, tư duy hệ thống, tư duy phê phán...

Minh triết và hạ tầng tư duy

Nhìn vào cấu trúc của hạ tầng tư duy thì thấy, minh triết có mặt chủ yếu trong ba thành phần: Hệ tư tưởng, quan điểm sử dụng hiện thời (HTT-QĐ; Thói quen, kĩ năng tư duy cá nhân (TQ-KN);Văn hóa, môi trường làm việc (VH-MT). Minh triết vì gắn liền với lối sống và văn hóa của cá nhân, mở rộng ra là của cả một dân tộc, nên góp phần quyết định lựa chọn Hệ tư tưởng, quan điểm sử dụng hiện thời, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến Thói quen, kĩ năng tư duy cá nhân và Văn hóa, môi trường làm việc. Nói cách khác, việc một cá nhân, và rộng ra là cả xã hội tư duy hiệu quả hay không, tạo ra được sản phẩm tư tưởng gì đáng kể hay không một phần là do nền tảng văn hóa -mà ở đó, minh triết có sự góp phần quan trọng- quyết định.

Như vậy, minh triết có thể coi là một bộ phận cấu thành hạ tầng tư duy của cá nhân, và rộng hơn là của xã hội.

Điều này nhìn bề ngoài thì có vẻ gần với quan điểm của François Juillien cho rằng, minh triết là hạ tầng của tư tưởng3, nhưng thực tế, lại khác về bản chất.

Trước hết là sự khác biệt giữa hai đối tượng mà minh triết hỗ trợ: tư duy và tư tưởng. Tư duy là quá trình não bộ xử lý thông tin mà nó tiếp nhận để tạo ra tư tưởng. Vì thế, tư duy gắn liền với quá trình làm việc của não bộ, đặc biệt là quá trình lập luận, phân tích, tổng hợp, ra quyết định..., còn tư tưởng là sản phẩm của quá trình làm việc đó. Nói cách khác, tư tưởng là sản phẩm của tư duy. Vì thế, nếu coi minh triết là một bộ phận của hạ tầng tư duy thì minh triết sẽ tham gia quá trình tư duy để hình thành tư tưởng, có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm quá trình này, tùy đặc điểm của minh triết và tùy cách sử dụng minh triết của cá nhân và xã hội. Còn nếu coi minh triết là hạ tầng của tư tưởng như François Juilien quan niệm thì bản thân minh triết cũng phải là tư tưởng, mà lại là tư tưởng nền tảng. Nếu như vậy, minh triết trở thành triết học. Nhưng sự thực, minh triết không phải là triết học. Cho nên, minh triết không thể là hạ tầng của tư tưởng, mà chỉ có thể là hạ tầng tư duy. Chính xác hơn, minh triết là một bộ phận cấu thành hạ tầng tư duy của cá nhân và xã hội.

Trên thực tế, minh triết gắn liền với văn hóa sống ở thì hiện tại nhiều hơn tư tưởng như một hệ thống có lịch sử. Minh triết thể hiện ở lối sống, nếp sinh hoạt, cách ứng xử của cá nhân với thế giới xung quanh. Nếu cá nhân tư duy để tạo ra một sản phẩm tư tưởng nào đó, thì minh triết sẽ tham gia vào quá trình tư duy đó, có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm quá trình tư duy thông qua việc ảnh hưởng đến thói quen, văn hóa làm việc, kĩ năng tư duy cá nhân..., chứ bản thân minh triết không phải là sản phẩm của quá trình tư duy.

Vì thế mới có một thực tế đáng buồn là: một xã hội gồm những người minh triết, chưa chắc đã tạo ra những tư tưởng có giá trị, nhất là những tư tưởng có khả năng định hướng và thúc đẩy sự phát triển, dẫn đến một nghịch lý là tập hợp của những minh triết cá nhân có thể dẫn đến u triết tập thể, làm cho xã hội trì trệ vì chỉ quẩn quanh trong những giá trị lạc hậu, cũ rích.

Sự chậm phát triển của nhiều nước phương Đông trong những thế kỉ gần đây là minh chứng rõ ràng cho điều này. Các bậc hiền triết ở phương Đông không hề thiếu, nhưng xã hội của các nước phương Đông giậm chân tại chỗ hàng thế kỉ, vì không tạo ra tri thức và tư tưởng có khả năng dẫn dắt và thúc đẩy xã hội phát triển.

Nguyên nhân là do minh triết phương Đông đặt trọng tâm sự chú ý vào đời sống con người, nhấn mạnh vào cách ứng xử và điều phối các mối quan hệ giữa người với người trong xã hội, mà không quan tâm đúng mức sự khám phá giới tự nhiên, dẫn đến tình trạng ứng xử xã hội thì đạt mức nghệ thuật, nhưng tri thức để thúc đẩy xã hội phát triển thì gần như không có.

Vì đặt sự quan tâm vào đời sống xã hội của con người, một thực thể đầy biến động, và đôi khi nguy hiểm đến sinh mạng khi có bất đồng, nên minh triết phương Đông đẻ ra văn hóa trọng sự hài hòa, trọng cái trung dung, trọng sự biến dịch, trọng đạo đức mà coi nhẹ đấu tranh, coi nhẹ sự dấn thân khám phá, coi nhẹ tri thức khoa học, dễ dấn đến sự coi thường chân lý.

Chính việc trọng sự hài hòa, trung dung, biến dịch này đã đẻ ra tính cách "dĩ hòa vi quí", thói quen ngại phê bình phản biện, tránh va chạm để giữ yên thân, thích áp đặt và vâng lời hơn là tranh luận, dẫn đến rất nhiều nghịch lý như cam chịu sự áp đặt nhưng lại độc đoán khi có điều kiện, xuê xoa dễ dãi, và phần nào đó là hời hợt, trong khi luôn tìm cách đạt đến Chân, Thiện, Mĩ.

Xã hội khi đó trọng sự gắn kết và quyền lợi tập thể, đặc biệt là trong các mối quan hệ người-người, nhưng làm lu mờ vai trò của cá nhân và bản thân cá nhân như một thực thể có cá tính cần tôn trọng. Điều này dẫn đến tình trạng nghèo nàn về thành tựu tư tưởng, vì suy cho cùng, tư tưởng là kết quả của quá trình tư duy của cá nhân, nhưng lại đạt mức nghệ thuật về ứng xử trong cuộc sống.

Vậy vai trò của minh triết là gì?

Minh triết vì quan tâm chủ yếu đến đời sống con người, nên có khả năng điều phối các mối quan hệ giữa người và người để giữ cho xã hội ổn định, một yêu cầu quan trọng không kém yêu cầu phát triển. Như thế, minh triết có vai trò duy trì nền tảng đạo đức cho xã hội.

Văn minh phương Tây vì chú trọng tìm hiểu và khai phá tự nhiên, đề cao cá nhân, nên dễ dẫn đến tình trạng phá sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên và tạo ra xã hội tiêu thụ cá nhân. Cả hai điều này đều trái với những đặc trưng cơ bản của minh triết là đề cao sự hài hòa và lợi ích tập thể. Nên minh triết có vai trò hãm bớt sự hủy hoại thiên nhiên do bị khai phá quá mức và ngăn chặn sự suy đồi đạo đức do chú trọng quá đáng vào cá nhân mà xem nhẹ tập thể.

Cũng vì vai trò ngăn chặn này, và nhờ đặt sự quan tâm chủ yếu với đời sống con người, minh triết có vai trò bảo tồn văn hóa. Vì bảo tồn văn hóa, không gì khác là bảo vệ những kết tinh của các giá trị cũ trước sự tấn công của văn minh tiêu thụ và sự hung hăng của xã hội vật chất có được thông qua khai phá tự nhiên.

Như vậy, minh triết có ba vai trò chính: giữ nền tảng đạo đức trong xã hội thông qua điều phối quan hệ giữa người và người, bảo tồn văn hóa và giữ sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên. Trong đó, giữ sự hài hòa giữa người với thiên nhiên là một kết quả tất yếu của việc giữ nền tảng đạo đức, bảo tồn văn hóa và tinh thần trọng sự hài hòa của minh triết.

Nhưng đạo đức, văn hóa, sự hài hòa chỉ là một phần của cuộc sống. Lại là phần ổn định chứ không phải phần phát triển. Muốn phát triển, xã hội cần tri thức, cần khai phá, cần tư tưởng dẫn dắt v.v. Minh triết như cái phanh hãm, còn tri thức và khai phá giống như động cơ. Nếu chỉ có phanh hãm mà không có động cơ thì xã hội không phát triển. Nhưng nếu chỉ có động cơ mà thiếu phanh hãm thì dễ mất kiểm soát, gây ra sự tàn phá, đổ vỡ.

Đây là lý do tại sao các xã hội minh triết phương Đông giậm chân tại chỗ hàng trăm năm, nay đang có xu hướng gạt bỏ minh triết để học theo văn minh phương Tây vì họ thiếu động cơ tri thức và khai phá có khả năng kéo xã hội thoát khỏi vũng lầy nghèo khó, còn các xã hội phát triển về vật chất phương Tây lại tìm đến minh triết như một phanh hãm cần thiết cho xã hội.

Minh triết đóng góp gì cho phát triển?

Nếu coi phát triển kết quả của việc ứng dụng tri thức vào mọi mặt của đời sống, thì minh triết chỉ có thể đóng góp vào sự phát triển nếu minh triết tham gia vào việc tạo ra tri thức.

Nhưng thực tế cho thấy, minh triết hầu như không đóng góp gì nhiều vào việc tạo ra tri thức, bằng chứng là sự tụt hậu của các xã hội minh triết phương Đông so với văn minh vật chất phương Tây.

Như thế, muốn đóng góp vào phát triển, bản thân minh triết và việc sử dụng minh triết phải thay đổi.

Minh triết phải tự cải biến mình trên cơ sở tiếp thu những thành tựu tư tưởng của nhân loại, những tri thức khoa học mới, để thay đổi nội dung và cả hình hài, mở rộng phạm vi quan tâm sang cả giới tự nhiên chứ không phải chỉ giới hạn trong đời sống con người. Những nền tảng của minh triết như trọng trật tự, trọng tập thể hơn cá nhân... cũng phải có những điều chỉnh phù hợp khi những thang giá trị đã có sự thay đổi, sự sáng tạo và vai trò của cá nhân ngày càng được đề cao.

Cách sử dụng minh triết cũng cần thay đổi theo. Minh triết, sẽ không chỉ còn đóng vai trò duy trì đạo đức, bảo tồn văn hóa, giữ sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên mà còn phải trực tiếp tham gia quá trình tạo dựng tri thức, tư tưởng.

Một trong những cách sử dụng minh triết có hiệu quả là định vị minh triết như là một bộ phận của hạ tầng tư duy, từ đó khai thác những thế mạnh của minh triết như khả năng nhận thức bằng trực giác, khả năng cân bằng và điều phối các mối quan hệ, tư duy tổng thể... để tạo ra những sản phầm tư duy có giá trị - những tư tưởng và tri thức có khả năng định hướng và thúc đẩy xã hội phát triển.

Những hạn chế do minh triết gián tiếp gây ra hoặc cổ vũ như lảng tránh phê bình, phản biện, hay thay đổi, thích áp đặt và vâng lời, trọng ổn định hơn phát triển... cũng cần phải giảm thiểu, tiến tới loại bỏ vì chúng gây cản trở cho sự phát triển, vì suy cho cùng, ổn định mà không phát triển là ổn định giả tạo. Ổn định chỉ thực chất khi có phát triển làm nền tảng nâng đỡ.

Tính ù lỳ của minh triết, thể hiện ở xu hướng bảo thủ, luôn có xu hướng trở lại những giá trị cũ, và sự dễ dài, xuề xòa trong làm việc, thích sử dụng các giải pháp tình thế... do quá coi trọng cái biến dịch và sự trung dung, hài hòa gây ra cần phải được kiểm soát. Vai trò của cá nhân cần được coi trọng. Chỉ có như thế, minh triết mới thoát khỏi nghịch lý: tập hợp các minh triết cá nhân lại tạo ra u triết xã hội như đã từng thấy trong lịch sử.

Cũng chỉ có như thế, minh triết mới có thể làm tốt vai trò giữ ổn định xã hội một cách thực chất và có đóng góp tích cực vào sự phát triển. Tiềm năng của minh triết khi đó mới được khai phá và khai thác một cách xứng đáng.

---

Ghi chú: Phần khái niệm về hạ tầng tư duy đã đăng ở TuanVietNam.Net, ngày 10/8/2009.

Chú thích:

1. Giáp Văn Dương, Hạ tầng tư duy và phát triển đất nước, TuanVietNam.Net, ngày 10/8/2009.

http://tuanvietnam.net/vn/tulieusuyngam/7684/index.aspx

2. Giáp Văn Dương, Xây dựng hạ tầng tư duy, TuanVietNam.Net, ngày 11/8/2009.

http://tuanvietnam.net/vn/tulieusuyngam/7697/index.aspx

3. François Julien, Bàn về minh triết, trao đổi tại trung tâm Minh Triết Việt ngày 8/9/2009.

http://viet-studies.info/Jullien_BanVeMinhTriet.htm

Thứ Bảy, 13 tháng 3, 2010

Minh triết không là gì?



Thay vì tìm cách định nghĩa "Minh triết là gì?", một cách đặt câu hỏi khác: "Minh triết không là gì?" sẽ giúp ích cho việc chỉ ra các đặc điểm mà vẫn giữ được tính Không và tính Mờ rất đặc trưng của Minh triết, đồng thời thấy được những hạn chế của Minh triết trong việc thúc đẩy sự phát triển.

>> Bài 1: Minh triết - Cô gái đồng trinh

Minh triết không lịch sử

Minh triết, hiểu theo nghĩa đơn giản nhất, là sự thông thái trong cuộc sống. Minh triết thường gắn với những trải nghiệm, tri thức và lựa chọn của cá nhân và ẩn vào cách sống, cách cư xử chứ ít khi kết thành tư tưởng trong trước tác của nhà hiền triết để đời sau có thể nghiền ngẫm, nghiên cứu như một thực thể tự nó. Sự kế thừa của Minh triết là sự bắt chước, học hỏi của các cá nhân những điều mà cá nhân đó cho là khôn ngoan nhất, thích hợp nhất với mình chứ bản thân Minh triết như một thực thể không có tính tự kế thừa và do đó, không có lịch sử. Khi nhà hiền triết mất đi, Minh triết của nhà hiền triết đó cũng mất đi theo, dù tư tưởng của nhà hiền triết đó, nếu có, vẫn có thể được lưu truyền trong đời sống. Trong thực tế, có những nhà hiền triết không tư tưởng.


Minh triết gắn liền với sự sống và sự lựa chọn trong cách ứng xử với cuộc sống, bao gồm cả ứng xử với thiên nhiên, xã hội và bản thân mình, nên Minh triết chỉ tìm thấy trong thì hiện tại, gắn liền với đời sống của một cá nhân.

Vì không có lịch sử, và chỉ sống ở thì hiện tại, nên Minh triết như một thực thể tự nó không có tương lai. Nói cách khác, không thể phỏng đoán những diễn tiến tương lai của Minh triết như của Triết học, Toán học, Vật lý, Sinh học... dựa trên quá khứ của nó. Vì đơn giản, những con người tương lai vẫn chưa ra đời để sống và thực hành Minh triết tương lai đó.


Ảnh: chungta.com
Minh triết không cấu trúc

Khác với Triết học, Minh triết không có cấu trúc, không kết thành một hệ thống lý luận chặt chẽ. Lý do là Minh triết luôn gắn liền với đời sống của một cá nhân. Mà mỗi cá nhân một khác, không có những cá nhân giống hệt nhau. Nên Minh triết của các cá nhân cũng khác nhau, dù có cùng một phông nền đời sống. Do đó, Minh triết của các cá nhân không kết nối thành một hệ thống có cấu trúc xác định.

Minh triết do đó chỉ là những mảnh rời tri thức và trải nghiệm của cá nhân về tự nhiên, xã hội và bản thân mình. Minh triết chỉ là một kho vật liệu về cuộc sống, chứ không phải là một tòa nhà tư tưởng về cuộc sống.

Triết học, khác với Minh triết, được xây dựng một phần lớn từ những khái niệm được định nghĩa chính xác và quá trình suy luận logic, nên có tính lặp lại với những cá nhân khác nhau, miễn sao các cá nhân đó đều thống nhất về ý nghĩa của các khái niệm và quá trình suy luận đó, nên Triết học là một bộ môn khoa học, có lịch sử, có kế thừa, có cấu trúc, trái ngược với Minh triết nhấn mạnh vào trải nghiệm và trực giác nên có hơi hướng của huyền học.

Minh triết không lý tính

Minh triết gắn liền với đời sống và nghiệm sinh của cá nhân, lại chủ yếu là những nghiệm sinh đời thường của các cá nhân đời thường, nên Minh triết nặng về trực giác và cảm tính thay vì lập luận logic và lý tính như Triết học hay các ngành khoa học cụ thể.

Minh triết có xu hướng sử dụng trải nghiệm và tri thức sao cho khôn ngoan nhất, có lợi nhất chứ không nhằm mục đích tạo ra tri thức. Sự thiếu hụt một hệ thống khái niệm được định nghĩa rõ ràng và một quá trình tư biện, suy luận logic cũng làm cho lý tính của Minh triết vốn đã yếu lại càng yếu hơn.

Sự không lặp lại giữa các cá nhân, không thể kiểm chứng lại một cách chính xác thông qua suy luận hoặc thực nghiệm, làm cho phần lý tính của Minh triết bị nhòe đi do bị điều chỉnh chủ quan khi truyền từ cá nhân này sang cá nhân khác dưới dạng học hỏi, bắt chước.

Do sự nhòe đi như thế, và do sự lấn át của trực giác so với logic, cảm tính so với lý tính, cộng với việc thiếu hụt một bộ khung logic và khái niệm chính xác chống đỡ, nên so với Triết học - nếu được coi là động vật có xương sống - thì Minh triết có vẻ giống một loại động vật thân mềm.

Minh triết không hướng ngoại

Minh triết chủ yếu hướng sự quan tâm của mình vào những cách cư xử, những lựa chọn được cho là thông thái nhất cho cá nhân trong mỗi hoàn cảnh cụ thể, nên chủ yếu tập trung vào phục vụ đời sống con người, chứ ít khi đi xa hơn con người. Nếu có, thì cũng để thu lượm những cảm xúc, trải nghiệm hoặc tri thức để trở lại với con người. Vì thế, Minh triết hầu như không hướng tới thế giới tự nhiên như một đối tượng để tìm tòi nghiên cứu. Mà ngược lại, Minh triết luôn quanh quẩn với đời sống con người.

Sự thiếu hụt lịch sử tự thân, cấu trúc và lý tính càng hạn chế Minh triết hướng ra thế giới tự nhiên. Vì sự rộng lớn của giới tự nhiên đòi hỏi một hệ thống khái niệm và lý thuyết đồ sộ để diễn giải, điều mà Minh triết không có.

Minh triết vì thế, gắn liền với những vấn đề của con người như trật tự xã hội, ứng xử, đạo đức, văn hóa... với mục đích làm cho cuộc sống của con người tốt hơn thông qua việc kiểm soát và điều phối những vấn đề của con người mà hầu như bỏ qua việc tìm hiểu thế giới tự nhiên bên ngoài. Nói cách khác, Minh triết luôn hướng về con người và đặt con người vào trung tâm sự quan tâm của mình.

Minh triết không cố định

Minh triết gắn liền với cuộc sống đời thường. Mà cuộc sống đời thường thì không cố định bao giờ. Nên Minh triết, về bản chất, lưu tâm và chú trọng cái thay đổi, cái biến động, cái "thời" trong cuộc sống.

Sự thiếu hụt một bộ khung lý tính càng làm cho Minh triết dễ dịch chuyển, đôi khi chỉ bằng một cái chặc lưỡi cá nhân. Còn Triết học, do đặt giới tự nhiên - một thực thể tương đối ổn định trong khoảng thời gian dài - vào trung tâm của sự suy tưởng, nên Triết học ổn định và yên tĩnh hơn nhiều.

Cũng có thể dùng một hình ảnh khác để diễn tả sự mềm mại, linh hoạt của Minh triết, đó là nước. Nước mềm mại, nước luồn lách vào mọi ngõ ngách, nước luôn hướng về chỗ trũng giống như Minh triết luôn hướng về đời sống con người.

Những điều này tạo ra tính Không và tính Mờ rất đặc trưng của Minh triết phương Đông mà Minh triết Việt là một bộ phận cần được khám phá.

Tuy nhiên, tính Không và tính Mờ này có ý nghĩa về mặt bảo tồn Văn hóa nhiều hơn là thúc đẩy Phát triển, nên việc xây dựng Minh triết như một chủ thuyết phát triển cần phải hết sức thận trọng, nếu không muốn nói là không thể, để tránh sa vào những bẫy ngôn ngữ, bẫy giá trị và bẫy thời gian.

Sự thận trọng và tỉnh táo này còn giúp cho bản thân Minh triết không bị bóp méo thành nơi trú ẩn của những hủ lậu, những ám ảnh của quá khứ, làm tổn hại đến sự phát triển của đất nước. Vì sự phát triển có được, suy cho cùng là dựa trên những cái Có và Rõ, chứ không phải là cái Không và Mờ

Thứ Năm, 11 tháng 3, 2010

Minh triết: Cô gái đồng trinh


Khác với bà mẹ Triết học, Minh triết là cô gái đồng trinh. Tuy đẹp, nhưng không sinh ra những đứa con cho xã hội. Muốn phát triển và có lịch sử, xã hội cần bà mẹ hơn cô gái. Nhưng có bà mẹ nào lại không từng là một cô gái đồng trinh?

LTS: Sau khi Tuần Việt Nam đăng tuyến bài của tác giả Hoàng Ngọc Hiến luận bàn về Minh triết Việt và Minh triết Hồ Chí Minh, chúng tôi đã nhận được nhiều ý kiến cùng chia sẻ. Đáp ứng yêu cầu của độc giả, Tuần Việt Nam xin giới thiệu bài viết ba kỳ, thể hiện góc nhìn của TS Giáp Văn Dương xung quanh chủ đề này.

Trong khi các nhà nghiên cứu vẫn chưa thống nhất được Minh triết là gì, vì bản thân Minh triết vốn thiếu một hệ thống khái niệm để tư duy và để nói về mình, lại có xu hướng ẩn vào đời sống hơn là có thể diễn ngôn, thì việc tìm một hình ảnh mang tính biểu tượng thích hợp - một kiểu định nghĩa bằng hình ảnh - sẽ giúp ích cho việc hiểu rõ hơn về Minh triết.

Cô gái đồng trinh

Triết học được coi như bà mẹ của các ngành khoa học. Bà mẹ này đặt tên, cắt cử công việc, chỗ làm và chỗ gặp gỡ cho các con. Sự trưởng thành của những đứa con, mà phần lớn giờ này đã ra ở riêng và có cơ ngơi riêng, đã làm cho bà mẹ không còn bận rộn như trước. Bà cũng không còn trẻ trung, sung sức, đẹp đẽ và quan trọng như trước nữa, nhưng bà vẫn là chỗ trở về của những đứa con mỗi khi có dịp.

Minh triết thì khác, Minh triết không sinh ra những đứa con khoa học hoặc hệ thống tư tưởng. Minh triết giống cô gái đồng trinh. Cô gái đó thông minh, đẹp và quyến rũ nhưng không có khả năng sinh con đẻ cái. Cô thường tập trung chăm chút cho cuộc sống hiện tại của mình, hơn là những ưu tư xa lắc xa lơ cả về thời gian lẫn địa lý và những quan tâm tận đẩu tận đâu không dính dáng gì đến cuộc sống thường nhật hàng ngày. Điều cô quan tâm nhất là làm sao cô có cuộc sống tốt nhất, an toàn nhất, hài hòa nhất với bên ngoài.

Còn bà mẹ Triết học thì khác, bà tất bật lo toan cuộc sống trăm bề, quan tâm đến mọi thứ, và cố gắng hiểu chúng một cách rõ ràng nhất.

Lo toan nhiều, sinh đẻ nhiều làm cho bà mẹ Triết học già cỗi, kiệt sức. Còn Minh triết giống như cô gái đồng trinh, vẫn trẻ trung tươi mới như thuở nào của nhiều nghìn năm về trước.

Trí não không quá hoàn thiện như bà mẹ Triết học, cô làm người ta cảm thấy gần gũi, dễ mến, thấy cô như sinh ra để dành cho mình, là một phần cuộc sống của mình, và chỉ cần cố gắng một chút là mình có thể chiếm hữu - bằng trực quan, bằng cảm xúc và trải nghiệm cá nhân.

Cô quan tâm đến cuộc sống của con người, vì thế, cô gắn liền với nhân ái, đạo đức và văn hóa.

Cô khéo ăn khéo nói, luôn tìm cách vươn đến sự hài hòa và Chân Thiện Mĩ. Nhưng cô vô tư lự với thế giới bên ngoài, cô không thích đi tìm chân lý ở ngoài đời sống con người.


Sự quan tâm thường xuyên đến đời sống hàng ngày làm người ta thấy cô đáng yêu, thực tế và muốn kết thân. Sự mềm mại, linh hoạt, trọng dịch chuyển của cô làm người ta cảm thấy huyền bí, hấp dẫn.

Cô rất thực, như hôm nay, như của sự này đây. Nhưng cô cũng như ảo ảnh, phảng phất trong mơ trong mộng.

Cô không có tuổi. Cô luôn được tái sinh qua những kiếp người, nên cô trẻ và đẹp mãi.

Cô có tất cả các yếu tố để hấp dẫn mọi người, từ bậc quân vương, trí giả cho đến giới bình dân. Cô làm người ta phải quan tâm, chiêm ngưỡng, tìm về.

Nhưng nếu chỉ có cô, xã hội có phát triển?

Biên giới mong manh

Cô gái đồng trinh Minh triết rất thông thái, nhưng chỉ quan tâm đến đời sống của mình, cốt sao có được cuộc sống tốt nhất, lựa chọn ứng xử tối ưu nhất.

Nhưng việc sắp xếp trật tự, kiểm soát ứng xử văn hóa, đạo đức không phải là sản xuất ra của cải, thứ mà đời sống cần trước hết. Nên đời sống của cô đậm đặc văn hóa và ứng xử, nhưng nghèo nàn vật chất.

Vật chất chỉ đến từ sự khai phá giới tự nhiên. Nhưng cô không chú tâm khai phá.

Cô thông minh và cư xử khéo léo. Cô đạo đức và văn hóa. Cô sống cho hiện tại. Nhiều người say mê cô. Điều đó đáng trân trọng. Nhưng cả xã hội say mê cô. Điều đó đáng báo động.

Vì một cách hiển nhiên, sự phát triển của xã hội không chỉ dựa trên sự ứng xử khéo léo, đạo đức và văn hóa, mà còn dựa trên sự phong phú về của cải vật chất. Nếu của cải vật chất quá nghèo nàn, sự khéo léo, đạo đức và văn hóa có nguy cơ trở thành giả tạo.

Nếu xã hội chỉ chăm chút cho những lựa chọn ứng xử và trật tự trong hiện tại thì sẽ chỉ đi vòng quanh hiện tại. Đó là lý do vì sao những xã hội Minh triết phương Đông hầu như giậm chân tại chỗ trong suốt mấy trăm năm qua. Nhưng trình độ hưởng thụ cuộc sống và ứng xử xã hội của những xã hội Minh triết đó lại cao vượt bậc, đạt đến mức nghệ thuật.

Nhưng nghệ thuật nếu không được xây dựng trên một nền tảng vững chắc nhiều chiều sẽ có nguy cơ trở thành nghệ thuật giả tạo.

Sự tập trung hầu hết vào đời sống thường nhật ở thì hiện tại mà không ngó ngàng đến thế giới bên ngoài tạo ra những vòng tròn khép kín. Những cô gái đồng trinh Minh triết trở thành những cô gái tự kỉ ám thị. Xã hội cũng trở thành xã hội tự kỉ ám thị của những giá trị, trật tự, cảm xúc và tri thức cũ rích, nhàm chán.

Sự mềm dẻo quá mức dễ dẫn đến lảng tránh, đầu hàng trước cái xấu và cái ác trong xã hội, nhất là khi cái xấu và cái ác đó xuất phát từ những thế lực có sức mạnh.

Sự linh hoạt, dễ thay đổi dễ dẫn đến sự coi thường chân lý và nguyên tắc. Những giá trị mà xã hội theo đuổi khi đó có nguy cơ trở thành hình thức, đạo đức giả.

Tập hợp của những cá nhân Minh triết trong đời sống, vì thế chưa chắc đã tạo ra một xã hội Minh triết như một toàn thể. Mà ngược lại, có nguy cơ kìm hãm sự phát triển của xã hội.

Minh triết cá nhân trở thành U triết tập thể.

Con đường phía trước

Để phát triển và tạo ra lịch sử, xã hội cần những bà mẹ chứ không phải những cô gái đồng trinh.

Nhưng có bà mẹ nào lại không từng là một cô gái đồng trinh?

Vì thế, Minh triết cần là sự chuẩn bị, là đoạn khởi đầu cho bà mẹ Triết học hình thành. Chính cô chứ không ai khác, là người chuẩn bị hành trang để trở thành bà mẹ Triết học, người sinh ra những đứa con giúp ích cho nhận thức, cho hiểu biết, cho sự phát triển của xã hội.

Nhiệm vụ của chúng ta vì thế không phải chỉ chiêm ngưỡng vẻ đẹp của Minh triết - cô gái đồng trinh - mà còn phải nuôi dưỡng cô, bồi đắp cho cô được khỏe mạnh, vững vàng để cô có thể trở thành những bà mẹ tốt sau này.

Cũng cần phải chọn cho cô những người chồng - những đối tượng mà cô cần hướng tới để nhận thức - và của hồi môn là những khái niệm chính xác để tư duy. Chỉ có như thế, cô mới có thể sinh ra những đứa con tư tưởng để nhận thức rõ hơn trước hết là chính mình, rồi đến thế giới xung quanh.

Nếu không, cô sẽ mãi chỉ là cô gái đồng trinh: thông minh, trẻ trung, đạo đức và văn hóa nhưng không đóng góp được gì nhiều cho phát triển và không kiến tạo lịch sử như chính bản thân không lịch sử của cô. Xã hội của các cô khi đó sẽ chỉ đi vòng quanh hiện tại mà không thể tiến về phía tương lai.

Con đường phía trước vì thế không thể là con đường đi vòng quanh hiện tại của những cô gái đồng trinh, của Minh triết cá nhân nhưng U triết tập thể, mà phải là con đường của các bà mẹ Triết học, Minh triết cá nhân và Thông thái tập thể, để đi thẳng đến tương lai.

Đây là con đường lịch sử, con đường của tư tưởng, của sự khai phá tiềm năng, kế thừa và dựng xây những tòa nhà tư tưởng mới, nhằm hướng tới tương lai chứ không quẩn quanh trong hiện tại.

Chỉ có như thế xã hội mới phát triển, và Minh triết mới có thể đóng góp được phần sức lực của mình vào sự phát triển đó.

Thứ Tư, 30 tháng 9, 2009

Minh triết: Cô gái đồng trinh

Giáp Văn Dương

Khác với bà mẹ Triết học, Minh triết là cô gái đồng trinh. Tuy đẹp, nhưng không sinh ra những đứa con cho xã hội. Muốn phát triển và có lịch sử, xã hội cần bà mẹ hơn cô gái. Nhưng có bà mẹ nào lại không từng là một cô gái đồng trinh?

Trong khi các nhà nghiên cứu vẫn chưa thống nhất được Minh triết là gì, vì bản thân Minh triết vốn thiếu một hệ thống khái niệm để tư duy và để nói về mình, lại có xu hướng ẩn vào đời sống hơn là có thể diễn ngôn, thì một cách đặt câu hỏi ngược lại: Minh triết không là gì, và đặt Minh triết trong mối liên hệ với Triết học, sẽ góp phần hiểu rõ hơn về Minh triết. Từ đó, tìm một hình ảnh mang tính biểu tượng thích hợp nhất cho Minh triết – một kiểu định nghĩa bằng hình ảnh - đồng thời chỉ ra những giới hạn và nêu một vài gợi ý khai thác tiềm năng của Minh triết trong việc hình thành tư tưởng và làm mới Triết học là mục đích của bài viết này.

Minh triết không là gì?

Minh triết không lịch sử

Minh triết, hiểu theo nghĩa đơn giản nhất, là sự thông thái trong cuộc sống. Minh triết thường gắn với những trải nghiệm, tri thức và lựa chọn của cá nhân và ẩn vào cách sống, cách cư xử chứ ít khi kết thành tư tưởng trong trước tác của nhà hiền triết để đời sau có thể nghiền ngẫm, nghiên cứu như một thực thể tự nó. Sự kế thừa của Minh triết là sự bắt trước, học hỏi của các cá nhân những điều mà cá nhân đó cho là khôn ngoan nhất, thích hợp nhất với mình chứ bản thân Minh triết không có tính phát triển kế thừa và do đó, không có lịch sử. Khi nhà hiền triết mất đi, Minh triết của bậc hiền triết đó cũng mất đi theo, nhưng tư tưởng của nhà hiền triết đó, nếu có vẫn có thể được lưu truyền trong đời sống. Trong thực tế, có những nhà hiền triết không tư tưởng.

Minh triết gắn liền với sự sống và sự lựa chọn trong cách ứng xử với cuộc sống, bao gồm cả ứng xử với thiên nhiên, xã hội và bản thân mình, nên Minh triết chỉ tìm thấy trong thì hiện tại, gắn liền với đời sống của một cá nhân.

Vì không có lịch sử, và chỉ sống ở thì hiện tại, nên Minh triết như một thực thể tự nó không có tương lai. Nói cách khác, không thể phỏng đoán những diễn tiến tương lai của Minh triết như của Triết học, Toán học, Vật lý, Sinh học... dựa trên quá khứ của nó. Vì đơn giản, những con người tương lai vẫn chưa ra đời để sống và thực hành Minh triết tương lai đó.

Minh triết không cấu trúc

Khác với Triết học, Minh triết không có cấu trúc, không kết thành một hệ thống lý luận chặt chẽ. Lý do là Minh triết luôn gắn liền với đời sống của một cá nhân. Mà mỗi cá nhân một khác, không có những cá nhân giống hệt nhau. Nên Minh triết của các cá nhân cũng khác nhau, dù có cùng một phông nền đời sống. Do đó, Minh triết của các cá nhân không kết nối thành một hệ thống có cấu trúc xác định.

Minh triết do đó chỉ là những mảnh rời tri thức và trải nghiệm của cá nhân về tự nhiên, xã hội và bản thân mình. Minh triết chỉ là một kho vật liệu về cuộc sống, chứ không phải là một tòa nhà tư tưởng về cuộc sống.

Triết học, khác với Minh triết, được xây dựng một phần lớn từ những khái niệm được định nghĩa chính xác và quá trình suy luận lô-gic, nên có tính lặp lại với những cá nhân khác nhau, miễn sao các cá nhân đó đều thống nhất về ý nghĩa của các khái niệm và quá trình suy luận đó, nên Triết học là một bộ môn khoa học, có lịch sử, có kế thừa, có cấu trúc, trái ngược với Minh triết nhấn mạnh vào trải nghiệm và trực giác nên có hơi hướng của huyền học.

Minh triết không lý tính

Minh triết gắn liền với đời sống và nghiệm sinh của cá nhân, lại chủ yếu là những nghiệm sinh đời thường của các cá nhân đời thường, nên Minh triết nặng về trực giác và cảm tính thay vì lập luận lô-gic và lý tính như Triết học hay các ngành khoa học cụ thể.

Minh triết có xu hướng sử dụng trải nghiệm và tri thức sao cho khôn ngoan nhất, có lợi nhất chứ không nhằm mục đích tạo ra tri thức. Sự thiếu hụt một hệ thống khái niệm được định nghĩa rõ ràng và một quá trình suy luận lô-gic cũng làm cho lý tính của Minh triết vốn đã yếu lại càng yếu hơn.

Sự không lặp lại giữa các cá nhân, không thể kiểm chứng lại một cách chính xác thông qua suy luận hoặc thực nghiệm, làm cho phần lý tính của Minh triết bị nhòe đi do bị điều chỉnh chủ quan khi truyền từ cá nhân này sang cá nhân khác dưới dạng học hỏi, bắt chước.

Do sự nhòe đi như thế, và do sự lấn át của trực giác so với logic, cảm tính so với lý tính, cộng với việc thiếu hụt một bộ khung lô-gic và khái niệm chính xác chống đỡ, nên so với Triết học – nếu được coi là động vật có xương sống - thì Minh triết có vẻ giống một loại động vật thân mềm.

Minh triết không hướng ngoại

Minh triết chủ yếu hướng sự quan tâm của mình vào những cách cư xử, những lựa chọn được cho là thông thái nhất cho cá nhân trong mỗi hoàn cảnh cụ thể, nên chủ yếu tập trung vào phục vụ đời sống con người, chứ ít khi đi xa hơn con người. Nếu có, thì cũng để thu lượm những cảm xúc, trải nghiệm hoặc tri thức để trở lại với con người. Vì thế, Minh triết hầu như không hướng tới thế giới tự nhiên như một đối tượng để tìm tòi nghiên cứu. Mà ngược lại, Minh triết luôn quanh quẩn với đời sống con người.

Sự thiếu hụt lịch sử tự thân, cấu trúc và lý tính càng hạn chế Minh triết hướng ra thế giới tự nhiên. Vì sự rộng lớn của giới tự nhiên đòi hỏi một hệ thống khái niệm và lý thuyết đồ sộ để diễn giải, điều mà Minh triết không có.

Minh triết vì thế, gắn liền với những vấn đề của con người như trật tự xã hội, ứng xử, đạo đức, văn hóa... với mục đích làm cho cuộc sống của con người tốt hơn thông qua việc kiểm soát và điều phối những vấn đề của con người mà hầu như bỏ qua việc tìm hiểu thế giới tự nhiên bên ngoài. Nói cách khác, Minh triết luôn hướng về con người và đặt con người vào trung tâm sự quan tâm của mình.

Minh triết không yên tĩnh

Minh triết gắn liền với cuộc sống đời thường. Mà cuộc sống đời thường thì có yên tĩnh bao giờ. Nên Minh triết, về bản chất, lưu tâm và chú trọng cái thay đổi, cái biến động, cái “thời” trong cuộc sống.

Sự thiếu hụt một bộ khung lý tính càng làm cho Minh triết dễ dịch chuyển, đôi khi chỉ bằng một cái chặc lưỡi cá nhân. Giống như một động vật thân mềm, Minh triết có thể bò, trườn vào mọi ngóc ngách của đời sống con người. Còn Triết học, do đặt giới tự nhiên – một thực thể tương đối ổn định trong khoảng thời gian dài - vào trung tâm của sự suy tưởng, nên Triết học ổn định và yên tĩnh hơn nhiều.

Cũng có thể dùng một hình ảnh khác để diễn tả sự mềm mại, linh hoạt của Minh triết, đó là nước. Nước mềm mại, nước luồn lách vào mọi ngõ ngách, nước luôn hướng về chỗ trũng giống như Minh triết luôn hướng về đời sống con người.

Nhưng cả hai hình ảnh này đều phiến diện và không nêu bật được mối liên hệ giữa Minh triết với Triết học. Vì thế, việc tìm kiếm một hình ảnh khác thích hợp hơn làm biểu tượng cho Minh triết là cần thiết.

Cô gái đồng trinh

Triết học được coi như bà mẹ của các ngành khoa học. Bà mẹ này đặt tên, cắt cử công việc, chỗ làm và chỗ gặp gỡ cho các con. Sự trưởng thành của những đứa con, mà phần lớn giờ này đã ra ở riêng và có cơ ngơi riêng, đã làm cho bà mẹ không còn bận rộn như trước. Bà cũng không còn trẻ trung, sung sức, đẹp đẽ và quan trọng như trước nữa, nhưng bà vẫn là chỗ trở về của những đứa con mỗi khi có dịp.

Minh triết thì khác, Minh triết không sinh ra những đứa con khoa học hoặc hệ thống tư tưởng. Minh triết giống cô gái đồng trinh. Cô gái đó thông minh, đẹp và quyến rũ nhưng không có khả năng sinh con đẻ cái. Cô thường tập trung chăm chút cho cuộc sống hiện tại của mình, hơn là những ưu tư xa lắc xa lơ cả về thời gian lẫn địa lý và những quan tâm tận đẩu tận đâu không dính dáng gì đến cuộc sống thường nhật hàng ngày. Điều cô quan tâm nhất là làm sao cô có cuộc sống tốt nhất, an toàn nhất, hài hòa nhất với bên ngoài.

Còn bà mẹ Triết học thì khác, bà tất bật lo toan cuộc sống trăm bề, quan tâm đến mọi thứ, và cố gắng hiểu chúng một cách rõ ràng nhất.

Lo toan nhiều, sinh đẻ nhiều làm cho bà mẹ Triết học già cỗi, kiệt sức. Còn Minh triết giống như cô gái đồng trinh, vẫn trẻ trung tươi mới như thuở nào của nhiều nghìn năm về trước.

Trí não không quá hoàn thiện như bà mẹ Triết học, cô làm người ta cảm thấy gần gũi, dễ mến, thấy cô như sinh ra để dành cho mình, là một phần cuộc sống của mình, và chỉ cần cố gắng một chút là mình có thể chiếm hữu – bằng trực quan, bằng cảm xúc và trải nghiệm cá nhân.

Cô quan tâm đến cuộc sống của con người, vì thế, cô gắn liền với nhân ái, đạo đức và văn hóa.

Cô khéo ăn khéo nói, luôn tìm cách vươn đến sự hài hòa và chân thiện mĩ. Nhưng cô vô tư lự với thế giới bên ngoài, cô không thích đi tìm chân lý ở ngoài đời sống con người.

Sự quan tâm thường xuyên đến đời sống hàng ngày làm người ta thấy cô đáng yêu, thực tế và muốn kết thân. Sự mềm mại, linh hoạt, trọng dịch chuyển của cô làm người ta cảm thấy huyền bí, hấp dẫn.

Cô rất thực, như hôm nay, như của sự này đây. Nhưng cô cũng như ảo ảnh, phảng phất trong mơ trong mộng.

Cô không có tuổi. Cô luôn được tái sinh qua những kiếp người, nên cô trẻ và đẹp mãi.

Cô có tất cả các yếu tố để hấp dẫn mọi người, từ bậc quân vương, trí giả cho đến giới bình dân. Cô làm người ta phải quan tâm, chiêm ngưỡng, tìm về.

Nhưng nếu chỉ có cô, xã hội có phát triển?

Biên giới mong manh

Cô gái đồng trinh Minh triết rất thông thái, nhưng chỉ quan tâm đến đời sống của mình, cốt sao có được cuộc sống tốt nhất, lựa chọn ứng xử tối ưu nhất.

Nhưng việc sắp xếp trật tự, kiểm soát ứng xử văn hóa, đạo đức không phải là sản xuất ra của cải, thứ mà đời sống cần trước hết. Nên đời sống của cô đậm đặc văn hóa và ứng xử, nhưng nghèo nàn vật chất.

Vật chất chỉ đến từ sự khai phá giới tự nhiên. Nhưng cô không chú tâm khai phá.

Cô thông minh và cư xử khéo léo. Cô đạo đức và văn hóa. Cô sống cho hiện tại. Nhiều người say mê cô. Điều đó đáng trân trọng. Nhưng cả xã hội say mê cô. Điều đó đáng báo động.

Vì một cách hiển nhiên, sự phát triển của xã hội không chỉ dựa trên sự ứng xử khéo léo, đạo đức và văn hóa, mà còn dựa trên sự phong phú về của cải vật chất. Nếu của cải vật chất quá nghèo nàn, sự khéo léo, đạo đức và văn hóa có nguy cơ trở thành giả tạo.

Nếu xã hội chỉ chăm chút cho những lựa chọn ứng xử và trật tự trong hiện tại thì sẽ chỉ đi vòng quanh hiện tại. Đó là lý do vì sao những xã hội Minh triết phương Đông hầu như giậm chân tại chỗ. Nhưng trình độ hưởng thụ cuộc sống và ứng xử xã hội của những xã hội Minh triết đó lại cao vượt bậc, đạt đến mức nghệ thuật.

Nhưng nghệ thuật nếu không được xây dựng trên một nền tảng vững chắc nhiều chiều sẽ có nguy cơ trở thành nghệ thuật giả tạo.

Sự tập trung hầu hết vào đời sống thường nhật ở thì hiện tại mà không ngó ngàng đến thế giới bên ngoài tạo ra những vòng tròn khép kín. Những cô gái đồng trinh Minh triết trở thành những cô gái tự kỉ ám thị. Xã hội cũng trở thành xã hội tự kỉ ám thị của những giá trị, trật tự, cảm xúc và tri thức cũ rích, nhàm chán.

Sự mềm dẻo quá mức dễ dẫn đến lảng tránh, đầu hàng trước cái xấu và cái ác trong xã hội, nhất là khi cái xấu và cái ác đó xuất phát từ những thế lực có sức mạnh.

Sự linh hoạt, dễ thay đổi dễ dẫn đến sự coi thường chân lý và nguyên tắc. Những giá trị mà xã hội theo đuổi khi đó có nguy cơ trở thành hình thức, đạo đức giả.

Tập hợp của những cá nhân Minh triết trong đời sống, vì thế chưa chắc đã tạo ra một xã hội Minh triết như một toàn thể. Mà ngược lại, có nguy cơ kìm hãm sự phát triển của xã hội.

Minh triết cá nhân trở thành u triết tập thể.

Con đường phía trước

Để phát triển và tạo ra lịch sử, xã hội cần những bà mẹ chứ không phải những cô gái đồng trinh.

Nhưng có bà mẹ nào lại không từng là một cô gái đồng trinh?

Vì thế, Minh triết cần là sự chuẩn bị, là đoạn khởi đầu cho bà mẹ Triết học hình thành. Chính cô chứ không ai khác, là người chuẩn bị hành trang để trở thành bà mẹ Triết học, người sinh ra những đứa con giúp ích cho nhận thức, cho hiểu biết, cho sự phát triển của xã hội.

Nhiệm vụ của chúng ta vì thế không phải chỉ chiêm ngưỡng vẻ đẹp của Minh triết - cô gái đồng trinh - mà còn phải nuôi dưỡng cô, bồi đắp cho cô được khỏe mạnh, vững vàng để cô có thể trở thành những bà mẹ tốt sau này.

Cũng cần phải chọn cho cô những người chồng - những đối tượng mà cô cần hướng tới để nhận thức – và của hồi môn là những khái niệm chính xác để tư duy. Chỉ có như thế, cô mới có thể sinh ra những đứa con tư tưởng để nhận thức rõ hơn trước hết là chính mình, rồi đến thế giới xung quanh.

Nếu không, cô sẽ mãi chỉ là cô gái đồng trinh: thông minh, trẻ trung, đạo đức và văn hóa nhưng không đóng góp được gì nhiều cho phát triển và không kiến tạo lịch sử như chính bản thân không lịch sử của cô. Xã hội của các cô khi đó sẽ chỉ đi vòng quanh hiện tại mà không thể tiến về phía tương lai.

Con đường phía trước vì thế không thể là con đường đi vòng quanh hiện tại của những cô gái đồng trinh, Minh triết cá nhân và u triết tập thể, mà phải là con đường của các bà mẹ Triết học, Minh triết cá nhân và thông minh tập thể, để đi thẳng đến tương lai.

Đây là con đường lịch sử, con đường của tư tưởng, của sự khai phá tiềm năng, kế thừa và dựng xây những tòa nhà tư tưởng mới, nhằm hướng tới tương lai chứ không quẩn quanh trong hiện tại.

Chỉ có như thế xã hội mới phát triển, Minh triết mới có thể đóng góp được phần sức lực của mình vào việc kiến tạo sự phát triển đó.

---

Ghi chú: Bài này đã gửi Hội thảo về Minh Triết , Hà Nội 22/9/09.

Thứ Sáu, 25 tháng 9, 2009

Minh triết và Hạ tầng tư duy

Giáp Văn Dương

Muốn phát triển, phải xây dựng được một hạ tầng tư duy vững chắc, phong phú và thông thoáng, để từ đó, tạo ra những sản phẩm tư duy có giá trị. Minh triết, với vai trò như một phông nền văn hóa, có mặt trong nhiều thành phần trong cấu trúc của hạ tầng tư duy. Vì thế, việc tìm hiểu mối quan hệ giữa minh triết và hạ tầng tư duy có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng và hoàn thiện hạ tầng tư duy, tạo điều kiện cho việc giải phóng tư duy, hình thành những tư tưởng mới, sáng tạo và có giá trị cho đất nước.

Hạ tầng tư duy

Hạ tầng tư duy là một khái niệm mới, được đề cập lần đầu trong hai bài báo đăng trên Tuần Việt Nam ngày 10 và 11 tháng 8 năm 2009, theo đó, tác giả định nghĩa rằng: “Hạ tầng tư duy là toàn bộ những gì góp phần khai mở, hỗ trợ, giải phóng và phát huy khả năng tư duy của cá nhân và cộng đồng. Cấu trúc của hạ tầng tư duy gồm sáu yếu tố chính: Thành tựu tư tưởng của nhân loại (TTNL); Hệ tư tưởng, quan điểm sử dụng hiện thời (HTT-QĐ); Cơ chế pháp lý hỗ trợ (CCPL); Thói quen, kĩ năng tư duy cá nhân (TQ-KN);Văn hóa, môi trường làm việc (VH-MT); Liên thông, trao đổi tư tưởng (LT-TĐ)” 1,2.

Trong sáu yếu tố tạo thành hạ tầng tư duy, mỗi yếu tố có vai trò khác nhau, nhưng có quan hệ chặt chẽ với nhau, có tác dụng hỗ trợ lẫn nhau trong việc hình thành hạ tầng tư duy. Cái này hoặc làm nền, hoặc là sản phẩm gián tiếp của cái kia, hoặc thúc đẩy hỗ trợ cho cái kia hình thành và phát triển. Cụ thể:

Thành tựu tư tưởng nhân loại tạo nền tảng và khung tư duy chung cho mọi cá nhân tiếp cận và sử dụng nó, không phân biệt địa lý, sắc tộc. Một cá nhân hoặc dân tộc tiếp thu được càng nhiều thành tựu tư tưởng của nhân loại thì hạ tầng tư duy của cá nhân hoặc dân tộc đó càng phong phú, vững chắc.

Hệ tư tưởng, quan điểm sử dụng hiện thời chi phối và quyết định việc hình thành các khung mẫu tư duy hiện thời của một cá nhân hoặc một dân tộc, được hình thành thông qua sự lựa chọn của cá nhân hoặc dân tộc đó từ kho tàng tư tưởng nhân loại dưới sự chi phối của các đặc điểm lịch sử, cụ thể.

Cơ chế pháp lý hỗ trợ có vai trò thúc đẩy việc và phát huy khả năng tư duy của cá nhân và cộng đồng, thông qua việc khuyến khích, hỗ trợ cá nhân, tập thể trong việc khám phá, truyền bá, tiếp thu và sáng tạo tri thức (ví dụ các cơ chế khuyến học, các giải thưởng, v.v), đồng thời bảo vệ quyền lợi của những cá nhân có các sản phẩm tư duy có giá trị (ví dụ luật bản quyền).

Thói quen, kĩ năng tư duy cá nhân quyết định việc các nhân đó có tư duy hiệu quả hay không, thông qua đó ảnh hưởng trực tiếp đến hạ tầng tư duy của xã hội như một tổng thể.

Văn hóa, môi trường làm việc ảnh hưởng trực tiếp đến thói quen và hiệu quả làm việc của cá nhân và cộng đồng. Nếu văn hóa và môi trường làm việc cởi mở, lành mạnh, tôn trọng sự khác biệt thì hạ tầng tư duy phong phú, đa dạng và linh hoạt. Ngược lại, sẽ chỉ là sự nghèo nàn, xập xệ và cứng nhắc một chiều.

Liên thông, trao đổi tư tưởng – tự do học thuật - làm cho hạ tầng tư duy của các cá nhân và do đó của toàn xã hội được kết thành hệ thống vững chắc, biểu hiện dưới dạng một mạng lưới liên thông hữu cơ mà qua đó, tư tưởng được tự do lưu thông và tương tác với nhau. Nếu không có liên thông, trao đổi tư tưởng, thì sản phẩm tư duy của mỗi cá nhân chỉ có tác động đến đời sống của cá nhân cụ thể đó, như một ngưới có trí tuệ nhưng sống giữa đảo hoang, mà không có tác động nào đáng kể đến hạ tầng tư duy và sự phát triển của xã hội mà cá nhân đó đang sinh sống.

Nếu một người chỉ được coi là trưởng thành khi có thể suy nghĩ độc lập thì một đất nước cũng vậy. Đất nước chỉ trưởng thành khi có tư duy độc lập, phong phú và sáng tạo. Muốn vậy, phải có một hạ tầng tư duy vững chắc, lành mạnh, cởi mở và thông thoáng làm nền tảng.

Nếu hạ tầng tư duy manh mún, nghèo nàn và xập xệ, đất nước sẽ chỉ mãi quẩn quanh trong vòng nghèo hèn và lạc hậu. Xã hội khi đó sẽ chỉ là tập hợp của những đứa trẻ to xác. Đất nước sẽ mãi chỉ là đất nước vị thành niên.

Biểu hiện rõ nhất của tình trạng vị thành niên này là cả xã hội sự phụ thuộc và chạy theo tư duy, ý thức hệ hoặc cách hành xử của bên ngoài và sự ra đời của những kiểu tư duy kì quặc trong mọi mặt của đời sống xã hội, ở mọi cấp độ, như tư duy nhiệm kì, tư duy đối phó, tư duy bằng cấp... mà thiếu đi những kiểu tư duy lành mạnh, như tư duy sáng tạo, tư duy độc lập, tư duy hệ thống, tư duy phê phán...

Minh triết và hạ tầng tư duy

Nhìn vào cấu trúc của hạ tầng tư duy thì thấy, minh triết có mặt chủ yếu trong ba thành phần: Hệ tư tưởng, quan điểm sử dụng hiện thời (HTT-QĐ; Thói quen, kĩ năng tư duy cá nhân (TQ-KN);Văn hóa, môi trường làm việc (VH-MT). Minh triết vì gắn liền với lối sống và văn hóa của cá nhân, mở rộng ra là của cả một dân tộc, nên góp phần quyết định lựa chọn Hệ tư tưởng, quan điểm sử dụng hiện thời, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến Thói quen, kĩ năng tư duy cá nhân và Văn hóa, môi trường làm việc. Nói cách khác, việc một cá nhân, và rộng ra là cả xã hội tư duy hiệu quả hay không, tạo ra được sản phẩm tư tưởng gì đáng kể hay không một phần là do nền tảng văn hóa –mà ở đó, minh triết có sự góp phần quan trọng– quyết định.

Như vậy, minh triết có thể coi là một bộ phận cấu thành hạ tầng tư duy của cá nhân, và rộng hơn là của xã hội.

Điều này nhìn bề ngoài thì có vẻ gần với quan điểm của François Juillien cho rằng, minh triết là hạ tầng của tư tưởng3, nhưng thực tế, lại khác về bản chất.

Trước hết là sự khác biệt giữa hai đối tượng mà minh triết hỗ trợ: tư duy và tư tưởng. Tư duy là quá trình não bộ xử lý thông tin mà nó tiếp nhận để tạo ra tư tưởng. Vì thế, tư duy gắn liền với quá trình làm việc của não bộ, đặc biệt là quá trình lập luận, phân tích, tổng hợp, ra quyết định..., còn tư tưởng là sản phẩm của quá trình làm việc đó. Nói cách khác, tư tưởng là sản phẩm của tư duy. Vì thế, nếu coi minh triết là một bộ phận của hạ tầng tư duy thì minh triết sẽ tham gia quá trình tư duy để hình thành tư tưởng, có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm quá trình này, tùy đặc điểm của minh triết và tùy cách sử dụng minh triết của cá nhân và xã hội. Còn nếu coi minh triết là hạ tầng của tư tưởng như François Juilien quan niệm thì bản thân minh triết cũng phải là tư tưởng, mà lại là tư tưởng nền tảng. Nếu như vậy, minh triết trở thành triết học. Nhưng sự thực, minh triết không phải là triết học. Cho nên, minh triết không thể là hạ tầng của tư tưởng, mà chỉ có thể là hạ tầng tư duy. Chính xác hơn, minh triết là một bộ phận cấu thành hạ tầng tư duy của cá nhân và xã hội.

Trên thực tế, minh triết gắn liền với văn hóa sống ở thì hiện tại nhiều hơn tư tưởng như một hệ thống có lịch sử. Minh triết thể hiện ở lối sống, nếp sinh hoạt, cách ứng xử của cá nhân với thế giới xung quanh. Nếu cá nhân tư duy để tạo ra một sản phẩm tư tưởng nào đó, thì minh triết sẽ tham gia vào quá trình tư duy đó, có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm quá trình tư duy thông qua việc ảnh hưởng đến thói quen, văn hóa làm việc, kĩ năng tư duy cá nhân..., chứ bản thân minh triết không phải là sản phẩm của quá trình tư duy.

Vì thế mới có một thực tế đáng buồn là: một xã hội gồm những người minh triết, chưa chắc đã tạo ra những tư tưởng có giá trị, nhất là những tư tưởng có khả năng định hướng và thúc đẩy sự phát triển, dẫn đến một nghịch lý là tập hợp của những minh triết cá nhân có thể dẫn đến u triết tập thể, làm cho xã hội trì trệ vì chỉ quẩn quanh trong những giá trị lạc hậu, cũ rích.

Sự chậm phát triển của nhiều nước phương Đông trong những thế kỉ gần đây là minh chứng rõ ràng cho điều này. Các bậc hiền triết ở phương Đông không hề thiếu, nhưng xã hội của các nước phương Đông giậm chân tại chỗ hàng thế kỉ, vì không tạo ra tri thức và tư tưởng có khả năng dẫn dắt và thúc đẩy xã hội phát triển.

Nguyên nhân là do minh triết phương Đông đặt trọng tâm sự chú ý vào đời sống con người, nhấn mạnh vào cách ứng xử và điều phối các mối quan hệ giữa người với người trong xã hội, mà không quan tâm đúng mức sự khám phá giới tự nhiên, dẫn đến tình trạng ứng xử xã hội thì đạt mức nghệ thuật, nhưng tri thức để thúc đẩy xã hội phát triển thì gần như không có.

Vì đặt sự quan tâm vào đời sống xã hội của con người, một thực thể đầy biến động, và đôi khi nguy hiểm đến sinh mạng khi có bất đồng, nên minh triết phương Đông đẻ ra văn hóa trọng sự hài hòa, trọng cái trung dung, trọng sự biến dịch, trọng đạo đức mà coi nhẹ đấu tranh, coi nhẹ sự dấn thân khám phá, coi nhẹ tri thức khoa học, dễ dấn đến sự coi thường chân lý.

Chính việc trọng sự hài hòa, trung dung, biến dịch này đã đẻ ra tính cách “dĩ hòa vi quí”, thói quen ngại phê bình phản biện, tránh va chạm để giữ yên thân, thích áp đặt và vâng lời hơn là tranh luận, dẫn đến rất nhiều nghịch lý như cam chịu sự áp đặt nhưng lại độc đoán khi có điều kiện, xuê xoa dễ dãi, và phần nào đó là hời hợt, trong khi luôn tìm cách đạt đến Chân, Thiện, Mĩ.

Xã hội khi đó trọng sự gắn kết và quyền lợi tập thể, đặc biệt là trong các mối quan hệ người-người, nhưng làm lu mờ vai trò của cá nhân và bản thân cá nhân như một thực thể có cá tính cần tôn trọng. Điều này dẫn đến tình trạng nghèo nàn về thành tựu tư tưởng, vì suy cho cùng, tư tưởng là kết quả của quá trình tư duy của cá nhân, nhưng lại đạt mức nghệ thuật về ứng xử trong cuộc sống.

Vậy vai trò của minh triết là gì?

Minh triết vì quan tâm chủ yếu đến đời sống con người, nên có khả năng điều phối các mối quan hệ giữa người và người để giữ cho xã hội ổn định, một yêu cầu quan trọng không kém yêu cầu phát triển. Như thế, minh triết có vai trò duy trì nền tảng đạo đức cho xã hội.

Văn minh phương Tây vì chú trọng tìm hiểu và khai phá tự nhiên, đề cao cá nhân, nên dễ dẫn đến tình trạng phá sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên và tạo ra xã hội tiêu thụ cá nhân. Cả hai điều này đều trái với những đặc trưng cơ bản của minh triết là đề cao sự hài hòa và lợi ích tập thể. Nên minh triết có vai trò hãm bớt sự hủy hoại thiên nhiên do bị khai phá quá mức và ngăn chặn sự suy đồi đạo đức do chú trọng quá đáng vào cá nhân mà xem nhẹ tập thể.

Cũng vì vai trò ngăn chặn này, và nhờ đặt sự quan tâm chủ yếu với đời sống con người, minh triết có vai trò bảo tồn văn hóa. Vì bảo tồn văn hóa, không gì khác là bảo vệ những kết tinh của các giá trị cũ trước sự tấn công của văn minh tiêu thụ và sự hung hăng của xã hội vật chất có được thông qua khai phá tự nhiên.

Như vậy, minh triết có ba vai trò chính: giữ nền tảng đạo đức trong xã hội thông qua điều phối quan hệ giữa người và người, bảo tồn văn hóa và giữ sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên. Trong đó, giữ sự hài hòa giữa người với thiên nhiên là một kết quả tất yếu của việc giữ nền tảng đạo đức, bảo tồn văn hóa và tinh thần trọng sự hài hòa của minh triết.

Nhưng đạo đức, văn hóa, sự hài hòa chỉ là một phần của cuộc sống. Lại là phần ổn định chứ không phải phần phát triển. Muốn phát triển, xã hội cần tri thức, cần khai phá, cần tư tưởng dẫn dắt v.v. Minh triết như cái phanh hãm, còn tri thức và khai phá giống như động cơ. Nếu chỉ có phanh hãm mà không có động cơ thì xã hội không phát triển. Nhưng nếu chỉ có động cơ mà thiếu phanh hãm thì dễ mất kiểm soát, gây ra sự tàn phá, đổ vỡ.

Đây là lý do tại sao các xã hội minh triết phương Đông giậm chân tại chỗ hàng trăm năm, nay đang có xu hướng gạt bỏ minh triết để học theo văn minh phương Tây vì họ thiếu động cơ tri thức và khai phá có khả năng kéo xã hội thoát khỏi vũng lầy nghèo khó, còn các xã hội phát triển về vật chất phương Tây lại tìm đến minh triết như một phanh hãm cần thiết cho xã hội.

Minh triết đóng góp gì cho phát triển?

Nếu coi phát triển kết quả của việc ứng dụng tri thức vào mọi mặt của đời sống, thì minh triết chỉ có thể đóng góp vào sự phát triển nếu minh triết tham gia vào việc tạo ra tri thức.

Nhưng thực tế cho thấy, minh triết hầu như không đóng góp gì nhiều vào việc tạo ra tri thức, bằng chứng là sự tụt hậu của các xã hội minh triết phương Đông so với văn minh vật chất phương Tây.

Như thế, muốn đóng góp vào phát triển, bản thân minh triết và việc sử dụng minh triết phải thay đổi.

Minh triết phải tự cải biến mình trên cơ sở tiếp thu những thành tựu tư tưởng của nhân loại, những tri thức khoa học mới, để thay đổi nội dung và cả hình hài, mở rộng phạm vi quan tâm sang cả giới tự nhiên chứ không phải chỉ giới hạn trong đời sống con người. Những nền tảng của minh triết như trọng trật tự, trọng tập thể hơn cá nhân ... cũng phải có những điều chỉnh phù hợp khi những thang giá trị đã có sự thay đổi, sự sáng tạo và vai trò của cá nhân ngày càng được đề cao.

Cách sử dụng minh triết cũng cần thay đổi theo. Minh triết, sẽ không chỉ còn đóng vai trò duy trì đạo đức, bảo tồn văn hóa, giữ sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên mà còn phải trực tiếp tham gia quá trình tạo dựng tri thức, tư tưởng.

Một trong những cách sử dụng minh triết có hiệu quả là định vị minh triết như là một bộ phận của hạ tầng tư duy, từ đó khai thác những thế mạnh của minh triết như khả năng nhận thức bằng trực giác, khả năng cân bằng và điều phối các mối quan hệ, tư duy tổng thể... để tạo ra những sản phầm tư duy có giá trị - những tư tưởng và tri thức có khả năng định hướng và thúc đẩy xã hội phát triển.

Những hạn chế do minh triết gián tiếp gây ra hoặc cổ vũ như lảng tránh phê bình, phản biện, hay thay đổi, thích áp đặt và vâng lời, trọng ổn định hơn phát triển... cũng cần phải giảm thiểu, tiến tới loại bỏ vì chúng gây cản trở cho sự phát triển, vì suy cho cùng, ổn định mà không phát triển là ổn định giả tạo. Ổn định chỉ thực chất khi có phát triển làm nền tảng nâng đỡ.

Tính ù lỳ của minh triết, thể hiện ở xu hướng bảo thủ, luôn có xu hướng trở lại những giá trị cũ, và sự dễ dài, xuề xòa trong làm việc, thích sử dụng các giải pháp tình thế... do quá coi trọng cái biến dịch và sự trung dung, hài hòa gây ra cần phải được kiểm soát. Vai trò của cá nhân cần được coi trọng. Chỉ có như thế, minh triết mới thoát khỏi nghịch lý: tập hợp các minh triết cá nhân lại tạo ra u triết xã hội như đã từng thấy trong lịch sử.

Cũng chỉ có như thế, minh triết mới có thể làm tốt vai trò giữ ổn định xã hội một cách thực chất và có đóng góp tích cực vào sự phát triển. Tiềm năng của minh triết khi đó mới được khai phá và khai thác một cách xứng đáng.
---
Ghi chú: Phần khái niệm về Hạ tầng tư duy đã đăng ở TuanVietNam.Net, ngày 10/8/2009. Bài này đã gửi Hội thảo về Minh Triết , Hà Nội 22/9/09.

Chú thích:

1. Giáp Văn Dương, Hạ tầng tư duy và phát triển đất nước, TuanVietNam.Net, ngày 10/8/2009.

http://tuanvietnam.net/vn/tulieusuyngam/7684/index.aspx

2. Giáp Văn Dương, Xây dựng hạ tầng tư duy, TuanVietNam.Net, ngày 11/8/2009.

http://tuanvietnam.net/vn/tulieusuyngam/7697/index.aspx

3. François Julien, Bàn về Minh triết, trao đổi tại trung tâm Minh Triết Việt ngày 8/9/2009.

http://viet-studies.info/Jullien_BanVeMinhTriet.htm